Nefs ve akıl biri birine söz söylemeye başladı. Akıl nefsi; nefs aklı suçluyordu. Pek çok noktada anlaşamıyordu. Nefs akla seslenerek şöyle dedi:
- Ey! Akıl, sen hep hesap yaparsın. Olaylar arasında bağ kurmaya çalışırsın. Vicdan diye bilinmeyen bir değere de sarılırsın. Önüne gelen fırsatları kaçırırsın. Beni dinle. Önüne gelen fırsatı değerlendir. Vay efendim vicdanmış, vefa imiş, kul hakkı imiş geç bunları. İnsan dünyaya bir kere gelir. Onun için fırsatları değerlendir. Hak hukuk bunlar insanların uydurdukları şeyler. Güçlü olmaya bak. Güçlü olursan her şey senin lehine olur. Öldükten sonra mı? Bırak bunları. Orası hallolur. Hele sen bu dünyada işini yoluna koy. Öteyi düşünme. Var olan bu dünyadır. Geç onları. Gidip dönen var mı? Görmediğimiz şeylere çok kulak asma. Su akarken testini doldurmana bak. Bu dünyada kendini sağlama al.
Akıl şaşkınlıkla dinledi nefsin anlattıklarını. Tam bir küfür sahnesiydi anlattıkları. Şaşırdı, donakaldı. Bu kadar gerçekler ortada iken gözümüzün önünde nice böyle düşünenlerin acı sonlarını gördüğü halde nefs neden bu kadar çıldırmış olabilir diye düşünmeden edemedi. Nefsi ikna edebilmek için şöyle konuştu:
-Ey Nefs! Bu kadar yoldan çıkacağın hiç aklıma gelmezdi. İnsan denilen evrenin en değerli varlığını değerli kılan o senin geç onları dediğin değerlerdir.
Kedide ve köpekte bile var olan vefa duygusunu sen nasıl önemsemezsin? Akıl ve vicdan bunu gerektirmez mi? İnsanı diğer varlıklardan ayıran en önemli özellik akıl ve vicdan değil midir? Öylece insan değer kazanmıyor mu? İnsan bu değerlere sahip çıktığında en üstün varlık olmuyor mu? Her şeye çıkar gözüyle bakmak insana yakışmaz.
“(Evet,) evlenmek, çocuk sahibi olmak, servet biriktirmek, altın, gümüş, para, konforlu bineklere sahip olmak, geniş arazilere sahip olmak nefse süslü gösterildi. Ancak, bütün bunlar dünya hayatının geçici faydalarıdır.” Bu nedenle geçici şeyler uğruna kalıcı ve insani değerler yok sayılır mı? Gel inadı bırak ve kendini hesaba çek. Böylece haddi aşıp sahibini yoldan çıkarma. Hep isyana, nefsin sınırsız isteklerine çağırıp durma. Şeytan bile ramazanda zincire vurulurken, sen ramazanda bile faaliyettesin. İnsanı Allah’tan uzaklaştıran emirleri veren nefs olmaktan kurtul. Kendini bu tür yakışıksız düşüncenden dolayı kına ve bir derece kazan. Kendini kınayan nefs ol.
Nefs bu eleştirileri dinleyince aklın verdiği örneklere ses çıkaramadı. Kendi kendini sorguladı ve şöyle dedi:
-Ben nasıl bir şeyim ki, sahibi olduğum insanları ebedi olarak mutsuzluğa itiyorum? Evet, haramları yaparken hoşuma gidiyor. Ama başkalarının hakkına giriyorum. Onları mutsuz ediyorum. Bir tarafı yaparken bir tarafı yıkıyorum. İnsanları bir birine takıyorum. Toplumun düzenini bozuyorum.
Suçsuz insanları suçlu duruma düşürüyorum. En yakın insanları bir birine düşman ediyorum. Gerçekten bu durum çok kötüdür. En iyisi ben aklı dinleyeyim. Diyerek kendini sorgulamaya başladı.
Akıl nefsin bu kıvama gelmesinden memnun oldu. Nefse teşekkür etti. Konuşmasına şöyle devam etti:
- Ey Nefs! Bak bu halin öncekine göre çok çok iyidir. Teşekkür ederim beni dinledin. Ârif olan kendini bilendir. Öncelikle kusurlarımızı bilmek gerek. Bundan sonra da o kusurlardan uzak durmak gerek. Bilmek yetmez. Bildiğin doğruyu aynı zamanda hayata geçirmek gerek. Bu nedenle iyi bir duruma gelmişken başka bir buluşmada başka bir konuyu tartışalım. Böylelikle şu kısa dünya hayatında ebedi kaybedenlerden olmayalım.