Arabesk’ten Pop’a, Hip Hop’a: Zevk Hezimeti

Hatırlayanlarınız olabilir: 1989 yılında Turgut Özal hükûmetinin Kültür ve Turizm Bakanı Tınaz Titiz, o günlerde gazetelerin “acısız  devlet arabeski” diye yaftaladığı ne idiği belirsiz bir müzik konseptini hayata geçirmeye kalkışmış ve "arabesk" sanatçısı Hakkı Bulut’a, bu konsepte uygun bir melodi ısmarlamıştı. Söz ve müziği Hakkı Bulut’a ait olan, düzenlemesini Bulut’la Esin Engin’in birlikte yaptığı Seven Kıskanır’ı, Tınaz Titiz’in müzik danışmanı Candan Selanik, "halkın müzik beğenisinin geliştirilmesi ve arabeskten uzaklaştırılması" amacıyla gerçekleştirildiğini açıklıyor  ve "Arabesk tehlikesinin sanıldığından daha büyük olduğunu, devletin artık bu olaya sırt çeviremeyecek duruma geldiğini, o nedenle de böyle bir müdahaleye lüzum gördüklerini" söylüyordu. Amaç, halkı çile ve mazoşizm izleri taşıyan müzikten uzaklaştırmaktı!

Anlaşıldığı kadarıyla Bakanlık müzik danışmanı Candan Selanik, Hakkı Bulut’un Seven Kıskanır’ını da fazla "acılı" bulmuş olmalı ki keman partisinde ve yaylı çalgılarda arabesk unsurların ayıklandığını belirtmiş ve şunları söylemişti:

"Arabeski yok ettiğiniz zaman o müziği arabeske müptela olan kişi dinlemeyecek. İlk parçada (Selanik, Seven Kıskanır’ı kastediyor! H.Y.) arabesk unsurlar henüz var. Yaptığımız iş, dozu azaltarak kişiyi uyuşturucudan kurtarmak gibi bir şey. İkinci aşamada enstrümanlarda arabesk unsurlar tamamen ayıklanacak, ses partilerinde de ayıklamalar yapılacak."

"İkinci aşama" gerçekleşti mi doğrusu orasını bilemiyorum. Ama Bakanlığın müdahalesini "kısmen" olumlu bulanlar da oluşmuştur. Mesela Cem Mansur: "Arabeskin sağlıklı bir şey olmadığının Devlet tarafından kabul edilmesi[nin] sevindirici, ancak arabesk[in], birtakım şartların ortaya çıkardığı bir hastalık [olduğunu]; […] bu kültür ortamını, kültürsüzlüğü, sosyal nedenleri ortadan kaldırmak" gerektiğini belirtiyordu. Mansur’a göre, "Toplumsal kökü olan bir şeyin, devletten gelen ısmarlama reçetelerle düzeltilmesi görülmüş, duyulmuş şey değil[dir].  Arabesk müziğin içinde buldukları feryad figan, insanları tatmin e[diyordur]; o çıkartılınca da arabesk müzik alkolsüz rakı olacak[tır]!"

Erken Cumhuriyet Dönemi'nde Arap müziğinin, "Arabın yalellisi" olarak değersizleştirilmesi  politikasına rağmen Arap müziğinin, (özellikle de arabeskin) 1940’lı ve 50’li yıllarda Yusuf Vehbili, Ümmü Gülsümlü, Emine Rızıklı Mısır filmlerine müzik yazan Türk bestecilerinin  (özellikle de Sadeddin Kaynak’ın) parçalarıyla, geniş halk kitlelerince daha da çok benimsendiğini öne sürmek, sanırım yanlış olmayacaktır. (Ayraç içinde belirteyim: Yılmaz Öztuna "Türk Musıkisi Ansiklopedisi’nin Sadeddin Kaynak maddesinde, bestecinin bazı Türk, bilhassa 85 Mısır filminin musıkisi için her filme 10-20 parça olarak adaptasyon yaptı[ğını], bu parçalarda Kaynak’ın katkısı[nın] az oldu[ğunu]; çoğu[nun] Mısır melodilerinin biraz değiştirilmesinden ibaret [olduğunu]; bu suretle de günümüzde büsbütün dejenere olan çok kötü bir çığır açılmış oldu[ğunu]" bildirir. Öztuna’nın günümüzde büsbütün dejenere olan çok kötü bir çığırdan Murat Bardakçı’nın "Kahire Armonisi" dediği çok sesli Türk müziğini olduğu kadar, arabesk müziği de anlamak gerekir.) Bu filmlerin ama daha çok onların müziklerinin ve sonra 1955’lerde, Türkiye’yi sarsan "Avare" filminin Raj Kapoor tarafından söylenen o ünlü "Avaramu" şarkısının Türk insanı üzerinde ne büyük bir heyecan tesiri yarattığını hatırlayanlar elbette vardır.

Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa, 1928 yılında Sarayburnu’nda, Mısırlı şarkıcı  Müniret’ül Mehdiye Hanım'ı dinledikten sonra, Türk insanının "fıtraten şen şatır" olduğunu, şayet gamlandı ise bunun "kusurlu hareketlerin acı neticesi" ile ortaya çıktığını fakat artık millet[in], hatalarını kanı ile tashih et[tiğini] belirterek şöyle demişti: "[Türk] artık müsterihtir, artık Türk şendir." Ona göre, Türk milletinin ruhunda, artık acılı, gamlı Arab[esk] müziğe yer yoktur!

Ama hiç de Mustafa Kemal Paşa’nın söylediği gibi olmadı. Gamlı Arabesk müziği, hadi Müslüm Baba veya Orhan Baba ile sineye çektik diyelim ya pop müziğinin bu ülkede hayatımıza giriş tarzına ne demelidir? Tanzimat’tan sonra maruz kaldığımız "zevk hezimeti"nden söz eden Ahmed Hamdi Tanpınar, bu günleri görseydi kim bilir ne derdi, diye düşünüyorum. "Zevk hezimeti", bugün yaşadıklarımızı nitelemeye yetmiyor;- "zevk iptizali" demek daha doğru! 

Köklerinden  koparılıp  temelsiz  bırakıldığı için kaçınılmaz olarak bayağılaşan, sefil ve  müptezel bir kültürün hayatımıza hâkim olmaya başladığını görmüyor muyuz? Hayır, görmüyoruz! Müzik, bu bayağılaşmada öncü bir semptom!  Arabesk bir yana, Ayça Tekindor diye bir hanım kızımızın söylediği şarkının [?] şu sözlerine bakınız: "Buraları yıkılıyo, benden yıkılıyo... / Her gün peşime bıyıklı takılıyo/ Ben seni seçtim, tahminin doğru/ Yasla başını hadi degajeme doğru..." 

"Zevk hezimeti" mi dediniz? "Tanzimat sonrası" mı dediniz? Hadi canım siz de… Bir Hacı Arif Bey’i, bir Şevki Bey’i, bir kaymakam İsmail Hakkı  Bey’i, Tatyos Efendi’yi geçtik, bir Refik Fersan’ın, bir Fehmi Tokay’ın, bir Vecdi Seyhun’un, bir Lemi Atlı’nın müzik yaptığı yıllarda, böylesine sefil bir söz ve gürültünün dolaşıma girmesine, kadınlı erkekli göbek atılarak  bangır bangır bağırtılmasına göz yumulabilir miydi? 

Günümüze gelelim: Müzikte Hip Hopçuların Rap türü şarkı sözleri, son derece ürkütücü bir zihinsel daralmaya işaret ediyor. Müzik, hiş kuşkusuz, bu türden zihinsel  daralmalarrın ilk örneği. Başka  biçimde söylersem müziğin kamusal alanda iletişim araçları vasıtasıyla dolaşımının yaygın ve hâkim nüfuzu, kamusal dolaşımları müziğe göre, başta şiir olmak üzere çok daha sınırlı öteki sanatlara sirayet etme sakıncasını da içinde barındırıyor.

Ezhel’in müziğinin şarkı sözleri, Birikim Dergisi’nde Sezen Ünlüönen’in (bence, hakkını teslim edelim) son derece isabetli bir yazısı yayımlandı. Yazı, ağırlıklı olarak Ezhel’in şarkı sözlerinde niçin İspanyolca sözcükleri kullandığı sorusuna ayrıllmış.[Yazının başlığı şöyle: "Ezhel, niye İspanyolca Şarkı yazıyor?"]

Bu, elbette önemli ve ayrıca başka bir yazının konusu. Şimdilik bunu bir yana bırakarak, Ezhel’in Türk asıllı Hollandalı Rapçı Murda ile çıkardığı "Made in Turkey" albümündeki "Duman" şarkısından Sezen Ünlüönen’in alıntıladığı sözlere bakalım:

"Çekmişsin kız anana,
Al, bende var banana
Her Moche, her manana
Yan yana"  
                                                                        Öncelikle Ünlüönen, Ezhel’in "normalde" kullandığını belirttiği ve benzerlerine Divan Edebiyatında [rastlanan]  Tarsi [ Tersî’ olacak. H.Y.], Secî, İrsâd gibi söz ve ses oyunlarının yerini, çok basit neredeyse çocuk tekerlemesi düzeyinde kafiye[nin] aldığı[na] ilişkin yorumu üzerinde durmak istiyorum.

Bu dörtlükte Ezhel’in "anana, banana, manana" sözcükleri ile yaptığı, Tahirü’l Mevlevî’nin Edebiyat Lügati’ndeki tanımıyla, her ne kadar lafızları [sözleri] vezin ve kafiye itibariyle birbirine uygun yapmak gibi görülüyorsa da Tahirü’l Mevlevî, Şinasi’nin:

"Akl ü hisâb mâil-i tedbir eder bizi
Nakl ü kitâb kâil-i takdir eder bizi"

beytini örnek göstererek, tersînin "bir beyit teşkil eden mısralar ile  bir fıkrayı teşkil eden cümlelerdeki, lafızları vezin ve kafiye itibariyle birbirine uygun yapmak" anlamına geldiğini bildirir ve burası önemli, şunları ilâve eder: "Tersî, lügatte "Altın yahud gümüş bir zemin  üzerine mücevher oturtmak” demektir. Tersîli yazı yazmak da "murassa" bir eser yapmak gibi zinetli ve kıymetli sayıldığı için o sanata bu nâm verilmiştir.

Görüldüğü gibi, Divan şiirinde bir edebî sanat olan tersî ile Ezhel’in "anana, banana, manana’sı" arasında hiçbir ilişki yoktur.  Ezhel’in yaptığı söz ve ses oyununu, tersî’ gibi "zinetli ve kıymetli" sanmak  da  kesinlikle söz konusu değildir. Dolayısıyla, Ünlüönen’in  bunu "Başarısız bir deneme, ucuz bir popülerleşme hamlesi, bir hata değil, kendi içinde tutarlı ve anlamlı bir sanatsal girişim olarak görmenin kıymetli olduğunu düşünüyorum." biçimindeki değerlendirmesinin hiçbir geçerliliği yoktur. Üstelik Ezhel’in yaptığına ucuz bir popülerleşme olarak  bakmanın meseleyi iyice hafife almak olduğunu düşünüyorum: Hafife almak, evet; çünkü Ezhel ve onun temsil ettiği Hip Hop şarkı  sözü yazarlığını,  Dil’i parodileştirdiği gerekçesiyle Postmodernizm’e  eklemleyip meşrulaştırmaya kalkışanlar vardır; - meşrulaşturma, evet çünkü Postmodernlik atfetmek, Ezhel’in şarkı sözlerine "edebî" nitelik atfetmek anlamına geliyor. Bir başka deyişle, en hafifinden  bu "ucuz popülerleşme hamlesi"ni, ona "edebîlik" atfederek aklamak!

Dahası Ezhel ve Murda’nın:

"Ey shawdy bana baksan
zsam sana bir love song, yeah
Gel omuzuma yaslan."

Fakat asıl önemli olan, 

"Aya Ayada
Dedi ki götür beni aya aya aya wouh
Dedim gidek uzaya aya aya wouh
My babygirl she got the faya faya faya wouh"

nakarat örneğinde olduğu gibi bir sözcüğü ['uzaya’], bir sonrakini [‘aya] içerecek biçimde yazılma modelini müzikten daha önce şiirde de görüyoruz. 

Bir örnek, Mikâil Söylemez’in Hece Dergisi'nin Mart 2015  sayısında alıntıladığı Hakan Şarkdemir’in şiiri: ‘Libertendir getiren vers libre’i/ gerisingeri/ [Rabbim seni esirgesin]/ terbiyesiz mürebbiyesinin/ hediye diye dergisinde yer verdiği/ takiyyeci şair/ ibre-i bikrinde ibretlik bir/ litre eter gibidir/ dilber/ etil alkol eriyiğini iyi gelir diye içer/-dik/dimdik/ zirvede idik-dev/ vezirliğin veznesinde bilmezdik vezin/ vize de ne ki/ ziver midir bey’   

Mikâil Söylemez bu şiiri "Bu yeni kullanım çeşidi, modern şiirde karşılaştığımız ve şiirin zaman zaman birkaç mısraını ya da bir kısmını öne çıkaran imge kullanımının aksine postmodern şiirde, şiirin bir bütün olarak görülmesini sağlar." diye yorumluyor. Kısaca Söylemez’in yorumundan Şarkdemir’in şiirinin "postmodern" bir şiir olduğunu ve postmodern anlamda imge kullanımının, şiirin bir bütün olarak görülmesini sağladığını anlıyoruz. Söylemez’in "modern" şiirde imge kullanımının sadece birkaç mısraı ya da şiirin bir kısmını  öne çıkardığına, dolayısıyla bu kullanımın bir "bütünlük" sağlamadığına ilişkin  öne sürüşlerini de elbette  tartışmak gerekir. Modern [lirik] şiirin kriterleri arasında, imge kullanımının bütünlük değil parçalılık üzerinden inşa edilmesi gibi bir kriterin bulunduğunu Söylemez, hangi gerekçelerle varsayıyor; -bilmek gerekir!

Şarkdemir’in şiirinin dilbilgisel analizi, bu şiirin inşasına hâkim olan ilkenin, göstergelerin anagramlarla kurulduğunu ortaya koyuyor. Anagram, bilindiği gibi bir kelimedeki harflerin yerini değiştirerek, yani aynı harflerden bir başka kelime elde edilmesi ilkesidir. Mesela, top ve pot gibi! Şarkdemir’in şiirinde de deyiş yerindeyse, sıklıkla  pseudo-anagrammatik bir uygulama söz konusu: "Libertendir"in  "erten" fragmanıyla getirenin "tiren" fragmanı anlamsız ve eksik bir anagram; gerisingerinin isingeri fragmanıyla esirgesinin sirgesin fragmanı; litre ile ibretlik’in ibret fragmanı anlamlı fakat eksik bir anagram; ziverle vezir  gibi sahih anagrammatik ilişkiler söz konusu. Dahası, bir kelimenin içine, bir başka bağlamda tek başına anlamlı kelimelerin yerleştirildiğini de görüyoruz: "iyi"nin "eriyiği"nin ya da "diyip"in içinde kullanılması Girilemez'in ifade ettiği gibi, "bâriz bir şekilde fark edilen bir kaos durumu"nu mu ya da Sezen Ünlüönen’in ifade ettiği gibi "kendi içinde tutarlı ve anlamlı bir sanatsal girişim"i mi işaret ediyor?  

Parodi, elbette Postmodern anlatının kullandığı edebî imkânlardan. Ancak müzikte Ezhel ve Murda’nın; şiirde ise, Hakan Şarkdemir’in yaptığı gibi, Dil’in parodileştirilmesi, Mikail Söylemez’in ifadesiyle şiiri, dolayısıyla da müziği bu bağlamda Postmodern kılar mı? Bir başka deyişle, Postmodernizm, dilin de parodileştirilmesine de cevaz veriyor mudur?

Burada Postmodernizm ile Kitch arasındaki farkın belirtilmesinin özel bir önemi var. Milan Kundera Kudüs Söylevi’nde Kitch’i "Basmakalıp düşüncelerinin budalalığının güzellik ve heyecanın diliyle anlatımıdır." olarak tanımlar ve "Kitle iletişim araçlarının estetiği[nin], kaçınılmaz olarak kitch’in estetiği ol[duğunu]" bildirir. 

Şiirde ve müzikte, özellikle de müzikle [Ezhel’in Hip Hop  örneğinde olduğu gibi] kitle iletişim araçlarının estetiğiyle inşa edilen Kitch’in, şiire de [Hakan Şarkdemir örneğinde olduğu gibi] sirayet etmesi, Kundera’nın tesbitini  doğrulamaktadır: "Kitle iletişim araçları, tüm yaşamımıza sızıp bizi her yandan kuşattıkça Kitch, bizim estetiğimiz ve bizim günlük ahlakımız olmaktadır."

İtibarsızlaştırılmış bir dil ile Hakikat’e, ulaşılması mümkün müdür? Bu dil, Hakikat’i de itibarsızlaştırmaya yol açmıyor mudur? Kitch dil, itibarsızlaştırılmış bir dil midir? Anagrammatik uygulamanın postmodern bir dil parodisi olduğu iddia edilebilir mi ve hangi gerekçelerle?

***

Editör: Seher Uslu