Müslümanca Felsefe Yapabilmek

Müslümanların "küfre" düşmeden felsefe yapabilme imkânları var mıdır?

Büyük Gazâlî, İbn Sina’yı "Tahafüt’te Küfr" ile itham ederken, genel anlamda felsefe yapabilmenin zorunlu olarak küfre yol açtığını değil, özel anlamda Aristotelesçi felsefe yapma biçiminin Kur’an-ı Kerîm’in temel koyucu ilkeleriyle çeliştiği için küfre yol açtığını düşünmektedir. Gazâlî’nin felsefenin önünü kapadığı yolundaki iddialar birer safsatadan ibarettir. Bir defa daha söyleyeyim: Gazâlî felsefeye değil, felsefe yapma biçimine karşıdır. Bazıları, Gazâlî’nin eleştirilerinde haksız olduğunu öne sürseler de onu haklı bulanlar da vardır.

Dolayısıyla mesele, bugün bazı İslam felsefecilerinin öteden beri yaptıkları gibi, Gazâlî’nin haklılığını ya da haksızlığını tartışmak, İbn Rüşd’e mi yoksa Gazâlî’ye mi hak vermek, üstelik bu fâsid daireyi ısrarla tekrarlamak değildir.

İlk sorumuzu tekrarlayalım: Müslümanların küfre düşmeden felsefe yapabilmeleri mümkün müdür?

Faslû’l Makâl’da İbn Rüşd’ün felsefe yapmanın fıkhî imkânlarını soruşturmasının gerçek sebebi, tam da budur: "Şer’î bakış [açısı] ile felsefeye ve mantık ilimlerine bakmanın [nazar: spéculation] şeriata göre mübâh mı, yasaklanmış mı, yoksa emredilmiş mi olduğunu araştırmaktır.[Emredilmişse] mendûb olarak mı yoksa vâcib olarak mı [emredilmiştir?]"*

Gazâlî’nin, İbn Rüşd’den çok önce bu fıkhî endişeyi duymuş olduğunu tahmin etmek için kâhin olmaya lüzum yoktur. Zira, İbn Rüşd, genel olarak felsefî praksisin "vâcib" oluşunu onaylasa da Gazâlî, bir önemli ihtirazî kayıtla meselenin felsefe yapmanın vücûbiyetine değil, müslümanca felsefe yapmanın [şer’î bakış açısından] vücûbiyetine öncelik verilmesi olduğunda ısrar etmiştir.

Müslümanca felsefe yapmanın fıkhî bağlamda vâcib olup olmadığı sorgulansa da en azından mübâh sayılmasının imkânlarının, bugüne kadar derinlemesine araştırıldığı kanaatinde olmadığımı ifade etmeliyim. Metod, bir dinî söylemi [Kur’an veya Hadîs] bir felsefi söyleme dönüştürme veya tercüme etme bağlamında bir tefsir işlemi olabilir mi? Dinî söylemin kavramlarını, felsefi söylemin kavramlarıyla ikame etmek, müslümanca felsefe yapmayı ['mübâh’ olması bağlamında] imkânlı kılar m? Soru, budur!

İbn Sina ve felâsife, genel olarak benim önerdiğim bu metodolojinin tam tersini [evet, tam tersini!] uygulamışlar; dinî metinlerden yola çıkarak o metinleri felsefî söyleme dönüştürmek yerine [bu, bana göre, bir tefsir işlemidir.] , Aristotelesçi felsefi söylemden yola çıkarak, dinî söylemi bu felsefi söyleme uyarlamaya kalkmışlardır. Felâsife için ontolojik öncelik, söylemde ya da dile getiriş biçimindedir, yoksa dinî içerikte değil!

Özetle önerim şudur: Felâsifenin önceliğini değiştirmek! Dinî metinleri referans olarak almak ve bu metinlerin inşa ettiği söylemi, bu inşanın kutsal yapısına halel getirmeden, felsefi bir söyleme dönüştürmek! Felsefeden dine değil, dinden felsefeye gidebilmek!

Müslüman bir felsefe [ ve elbette küfre düşmeden] ancak böyle inşa edilebilir…

*İbn Rüşd, Faslû’l -Makâl,[çeviri ve ‘Ön söz’, Prof. Dr. Bekir Karlıga], İşaret Yayınları, İstanbul 1992, s.63-64.

***

Editör: Seher Uslu

ETİKETLER: Müslümanca Felsefe Yapabilmek

NELER SÖYLENDİ?

Website Yorumları

Hilmi Yavuz

DİĞER YAZILARI Türkiye’de Felsefi Üretim: Edebiyat Bir İmkân Olabilir mi? Poiesis ya da Şiir Yapılan Şey Post-Truth [Hakikat-Sonrası] Travmalara Karşı Hakikat’i Söyleyebilme Cesareti: Parrhesia Yalan Üzerine Bir Deneme Selahattin Hilav Kayboluş ve Yıkım Okuma Takıntısı Sevgili Şair Metin Altıok İçin Etiketlenmiş Bulundum ah güzdür güzdür o bulanık defter! Husrev-i Vâlâ-Himem Oruç Aruoba İçin Tarihi Tahrif Etmek ve Popüler Tarih Baba düzyazıdır anne şiir! Ah, Güzdür, Güzdür O, Bulanık Defter! Filozoflar ve Eşekler Üzerine Bir Deneme Okuma Takıntısı Bir Tartışma Üstüne: Pişmiş Aşa Nasıl Su Kattım? ah, güzdür, güzdür o, bulanık defter! Köpek Sosyolojisi: Modern mi, Moda mı? Vicdan, Mülkün Temelidir Elbiselikler Çeviri Şiirler Kaynakçası: Hangi Şiir Kimin? Dinî Bayramların Ruhaniyeti Niçin Yok Oldu? Safa Önal: Hatıra, Şairdir! Yalan Üzerine Bir Deneme Sofra ve İktidar Sigara Nostaljisi Üzerine Notlar Missouri Geldi! Para Üzerine bir Deneme 1950 Kuşağı Üzerine Notlar Canım Kardeşim Oruç Aruoba İçin İnsanoğlu güvende mi? Anketler ve İdeoloji ‘İstanbul Beyefendisi’ Fethi Naci’yi Anmak Çocukluğumun Ramazanları Sivil Toplum Üzerine Asrîleşme İkonları Kabul Günleri ‘Vicdan, Mülkün Temelidir’ Kıskançlığın Soykütüğü Sorulmaması Gereken Sorular Bursa’da Ben: Çocuk Narkissos ve Yaşlı Dionysos ‘Filozoflar ve Eşekler’ Üzerine Bir Deneme Cemal Süreya Baba düzyazıdır; anne şiir! İşkence ve İşkencenin Tarihi Üzerine Okuma Takıntısı Fragmanlar Yaz İkindileri Haziran! Ayların En Zalimi! Eski Telefon Anıları Felsefe ve Şiir İlişkisi Üzerine Notlar ‘Ah güzdür, güzdür o bulanık defter!’