"Ahmet Hamdi Tanpınar ve İktisat" başlıklı bu metinde, dört temel koyucu kavramdan yola çıkarak, Tanpınar’ın iktisat konusundaki görüş ve düşüncelerini irdelemek istiyorum.
Bu kavramlar: emek, üretim (istihsal), tüketim (istihlak) ve sınıf kavramlarıdır.
(i).Tanpınar’da "emek" kavramı: Ahmet Hamdi Tanpınar ve Marksizm başlıklı yazımda da belirttiğim gibi Tanpınar, insanın el emeğini, ruh eğitiminin bir vasıtası olarak görmüştür.( Yavuz, 43 ) Bu, insan ruhunun kötülüklerden arınması ile sabır ve sebata dayanan ahlakî bir sorumluluğu da beraberinde getirir.
Beş Şehir’de Tanpınar, Erzurum ahîlerini anlatırken, onları "iş terbiyesi almış, eli işlediği, yarattığı için nefsine saygı duygusu yerleşmiş, şahsiyetli ve kendine güvenir" bir topluluk olarak niteler. ( Tanpınar, 36) Dikkat edilirse burada Tanpınar’ın, "eli işlediği" için nefsine saygı duygusuna sahip olduğunu söylediği kimlikler; Ahîlerdir yani zanaatkârlar, işçiler değil!
Tanpınar, Yahya Kemal üzerine yazdığı monografide de "İnsan medeniyetinin felsefe devri diyeceğimiz devirden çıkar çıkmaz bu medeniyet sanatın yerine zanaatı koyacak kadar folklorlaşmıştır." der (Tanpınar, 19) Erzurum ahîleri bu durumun tipik örnekleridir. Zanaatın sanatın yerini alması emeğin, objenin [nesnenin] sadece maddî ve estetik üretimiyle sınırlı kalmadığını, süjeyi [özneyi] de ahlakî bir dönüşüme uğrattığını gösterir bize. El emeği, bu manada Tanpınar’ın deyişiyle, bir "ruh medeniyeti" inşa eder.
Tanpınar’ın el emeğine atfettiği bu değer, işlenen ham maddenin estetiği ile işleyenin ahlakını birlikte belirliyor olmasındandır: Hem obje hem de süjeyi dönüştüren bir süreç! Dolayısıyla, bildirinin giriş bölümünde ifade ettiğim gibi emek, ruhsal eğitimin bir vasıtasıdır.
Tanpınar’ın el emeğine ilişkin bu görüşlerinin Batı medeniyetindeki karşılığını Calvinizm'de bulmak mümkün. Şerif Mardin Türkiye: "Bir Ekonomik Kodun Dönüşümü" başlıklı makalesinde, "Calvinizm[in], sadece bir öğreti olmayıp birtakım tarikatlar, yani cemaat olarak işleyen gruplar boyunca çalışan bir şey olduğunu" bildirir. ( Mardin, 201 ) Max Weber’in The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism adlı o ünlü eserinin 1958 basımına yazdığı "Giriş Bölümü’nde" de R.H.Tawney’in fevkalade dikkate değer şu cümlelerini okuruz: "Bir zamanlar tehlikeli görülen iş yaşamı, yeni bir kutsallık kazanmaktadır. Emek, sadece ekonomik bir araç değil, tinsel bir amaçtır."(Aktaran, Mardin, 201).
Emeğin sadece bir ekonomik araç değil, ruhsal bir amaç olması, bu bakımdan Calvinist ahlak ile İslam Orta Çağı Lonca ahlakı arasında bir paralellik kurulmasını da mümkün kılar. Mardin’in, yukarıda alıntıladığım sözlerinden de anlaşılacağı gibi, Calvinizm, "birtakım tarikatler, yani cemaatler vasıtasıyla hayata geçirilmişse "ruh medeniyeti" de İslam orta çağının fütüvvet ve tasavvuf örgütleriyle hayata geçirilmiştir. Sabri Ülgener, bunu şöyle ifade eder:
"Aslında şehir medeniyetinin bir parçası olan orta çağ ahlakı, yine yüzde yüz bir şehir müessesesi olan esnaf teşkilatına öz malı gibi gururla bakmakta, aslı ve nesebi belli olmayan gezginci tüccar ve sermayeciye karşı, sanatkârı el üstünde tutmakta elbette haksız değildi. Bütün bu sebeplerle el işçiliği, ani kazançların çok üstünde bir değere sahipti; hatta sahibini aza kanaate sabır ve tevekküle zorlamakta bir nevi terbiye edici, nefis körletici fonksiyonu vardı. Mevlânâ Camî, bu düşünce ile olacak ki “Kisb-i akvat-ı yevmiye için cehd ve sây ile taabdan elde hâsıl olan nasırlar, nefs-i emmareyi terbiye ve ıslah için güya bir köprüdür. ”der.(Ülgener, 72). Lonca ahlakının el emeğinin nefsi terbiye edici işlevi konusundaki bu yaklaşımı, Tawney’nin "Emeğin sadece ekonomik bir araç değil, aynı zamanda tinsel bir amaçtır." sözüyle birebir mütekabiliyet ilişkisi içindedir. Weber’e atıfta bulunarak söylersem; Calvinizmin Protestan ahlakında bu ruhsal amaç, asketizme, (riyazet’e) dolayısıyla sermaye birikimine yol açarken İslam, Tasavvuf ve Fütüvvetle zühde yönelir. Ülgener’in bu ayrıma ilişkin eleştirilerini bir yana bıraktığımızda, Tanpınar’ın ve Yahya Kemal’in emek konusunda Weber gibi düşündükleri söylenebilir. Yahya Kemal’in "Eğer tasavvuf ve Melamîlik araya girmese idi, tıpkı İngilizler gibi işinde ve ibadetinde, çalışkan insanların cemaati olurduk." sözünün bu anlamda söylenmiş olduğunu tahmin etmek zor olmasa gerektir.
(ii).Tanpınar’da Üretim: Tanpınar, üretime ilişkin düşüncelerini, Mektuplar’da dile getirir. Prof. Dr. Mehmed Kaplan’a, 31 Aralık 1958 tarihli mektubunda Tanpınar, şöyle diyecektir: "Hulâsa biz, [Auguste] Comte’un tasnifinde dinî devreden çıkmış değiliz. Ben bu meselelerde kendime göre bir hâl çaresine vardığım için o kadar şaşırmıyorum. Bizi ancak çalışma şeklimiz değiştirebilir: Türkiye sanayileşecek ve aklîleşecek. Yeni köy, yeni ev, yeni iş şekli, yeni insan." (Kerman, 274).
Tanpınar, bu bağlamda tarımsal üretimden sanayi üretimine geçilmesini bir çözüm yolu olarak görmektedir. Ona göre, Türk toplumu ancak sanayileşerek ve aklîleşerek yeni iş şeklini ve yeni insanı gerçekleştirebilir.
Aklîleştirme (rasyonalizasyon) kavramı konusunda tekrar Max Weber’e başvurmak durumundayız. Çünkü Weber, sanayileşme ile aklîleşmeyi, tıpkı Tanpınar gibi birbiriyle zorunlu olarak ilişkili bir kavram çifti olarak görür. Aklîleşme Weber’de, Julien Freund’un ifadesiyle "iş bölümü ve pratiklerin eşgüdümü yoluyla üretimin arttırılması doğrultusunda örgütlenmesi" anlamına gelir. ( Freund, 18 ). Weber’in Doğa’nın egemenlik altına alınması bağlamında Batı toplumlarına özgü kabul ettiği aklîleşme, "Dünyaya dinsel, ahlaksal veya politik değer ve idelerden kaynaklanmış maksimlerle de bakmayı bırak[mak] ve bu dünyayı yalnızca bir empirik veri, yalnızca bir olgu olarak görmeyi dene[mektir]". Dünyayı Weber’in deyişiyle, eski anlam düzeninden koparmak ve onun, Nietzsche’den alıntıladığı bir terimle söylediği gibi: "Dünyanın büyüden arındırılmasını [’Entzauberung’] sağlamaktır." (Özlem, 58-59).
Burada Tanpınar’ın, emek ile aklîleşme kavramları arasındaki çelişkiyi fark etmemiş olduğunu söylemeliyiz. Çünkü Tanpınar’da "emek" biraz önce de belirttiğimiz gibi, nefsin terbiyesine yönelik, Tasavvuf ve Fütüvvet dolayımında ruhsal bir amacı içerir. Oysa aklîleştirmenin ruhsal amacı, asketizme yönelik bir Protestan ahlakını temellendirmektir. Bu, seküler bir ahlaktır ve amacı ısrarla belirtmeye çalıştığım gibi ekonomiktir: Sermaye birikimi, dolayısıyla Kapitalizm.
(iii).Tanpınar ve Tüketim: Huzur’da İhsan, İstanbul’un geçmişte bir tüketim kenti olduğunu bildirir ve şunları söyler: "İşte İstanbul. Daha dün bir yüksek müstehlikler [tüketiciler] şehriydi. Bütün Yakın Şark buraya akardı.[…] Yanya’nın çiftliği, Yenice’nin tütünü, Mısır’ın pamuğu, hulasa İslam dünyasının yarısının istihsali [üretimi] bu şehirde harcanırdı. Şimdi nüfusun onda sekizi küçük müstahsilden ibaret."(Tanpınar, 225). Tanpınar burada İhsan’ın ağzından Yahya Kemal’in 1935 yılında İstanbul’un İmarı konusundaki konferansında söylediklerini tekrarlar: Yahya Kemal, bu konferansında şöyle der:
"Bilirsiniz ki Osmanlı imparatorluğunun hududu, Avrupa’da Avusturya’ya varıyor, Rusya tarafında ise Kaminiçe’ye doğru gidiyordu. İstanbul’a cenuptan şimale doğru azim ve para akıyordu. İstanbul’da imparatorluk dâhilindeki halk, istihlak ile paranın kısm-ı âzamını açıktan harice aktarıyordu: İstanbul bir istihlak şehri idi[…] İstanbul bütün bu iktisadî şeraiti kaybetti. İstanbul şimdi istihsal şehri olarak yaşayacaktır." (Yahya Kemal, 164-165).
Tüketim modeli olarak İstanbul’un seçilmesi elbette rastlantısal değil. Büyük bir bürokratik imparatorluğun merkezi olarak İstanbul, tipik bir Asya başkentidir. Marx’ın tanımladığı gibi artı-ürünü, kamu harcamaları için çekip alan bir üst-topluluk olarak Osmanlı Devleti'nin kendini yeniden üretebilmesi, tüketimle mümkün olacaktır.
Yahya Kemal’in ve dolayısıyla Tanpınar için sanayileşme ve aklîleşmeyle birlikte İstanbul’un, bir tüketim şehri olmaktan bir üretim şehri olmaya doğru dönüşmesi söz konusudur.
(iv).Tanpınar ve Sınıf. Bu konu özellikle, "burjuvazinin olmayışı" ile ilgilidir ve Huzur’da İhsan, "Bizde orta sınıfın teşekkül edememiş olmasından söz eder. (Tanpınar, 228). Oysa burjuva sınıfının mevcut olmayışının nasıl yorumlanması gerektiği konusunda bir belirsizlik vardır. Tanpınar’ın Beş Şehir’de, "emek" kavramına ilişkin öne sürüşlerinden (biraz önce bunların neler olduğunu açıklamıştık) yola çıkarsak, orta sınıfın olmayışını olumladığını; buna karşılık Tanpınar’ın Kaplan’a yazdığı mektupta, "aklîleşme" kavramına ilişkin öne sürüşlerinden yola çıkarsak orta sınıfın olmayışını olumsuzladığını söylemek gerekir.
Burjuva sınıfının olmayışının, bu kez Tanpınar değil, İhsan tarafından dile getirilişini referans olarak aldığımızda, görünen şudur: İhsan’ın ( ve onu onaylayan Mümtaz’ın) bu yargısını, Tanpınar’ın Beş Şehir’deki "emek" tanımıyla ilişkilendirirsek, burjuvazinin olmayışı olumlu bir gelişme olarak okunmalıdır. Öte yandan, "emek" tanımını, Mektuplar’daki aklîleşme kavramıyla ilişkilendirirsek burjuvazinin olmayışını olumsuz bir gelişme olarak okumak gerekecektir.
Dolayısıyla, karşımızda "sınıf" kavramı konusunda iki Tanpınar var: Beş Şehir’deki Tanpınar, İhsan’a eklemlendiğinde ideal yapı, Orta Çağ esnaf loncalarıdır; Mektuplar’daki Tanpınar İhsan’a eklemlendiğinde ise ideal yapı, sanayileşme ve Kapitalizm…
Öte yandan, İhsan’ın İstanbul’un bir tüketim şehri olmaktan çıkıp bir üretim şehri konusundaki sözleri, sanayileşme ve burjuvaziyi olumlayıcı bir tavrı gösterir: Burada ise İhsan’ın tavrı, Tanpınar’ın Beş Şehir’deki "emek" kavramıyla çelişir ama Mektuplar’daki Tanpınar’ın "aklîleşme" kavramıyla örtüşür.
Demek ki; iki İhsan ve İki İnsan var Tanpınar’da… Daima olduğu gibi!
Kaynakça
Beyatlı, Yahya Kemal, Aziz İstanbul, Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, İstanbul,1964.
Freund, Julien, The Sociology of Max Weber,Vintage Book, New York,1969.
Kerman, Zeynep, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mektupları, Kültür Bakanlığı, Kültür Yayınları, Ankara, 1974.
Mardin, Şerif, Türk Modernleşmesi [Makaleler 4], İletişim Yayınları, İstanbul, 1991.
Özlem, Doğan, Max Weber’de Bilim ve Sosyoloji, Ara Yayıncılık, İstanbul,1990.
Tanpınar, Ahmet Hamdi, Huzur, Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul, (Tarihsiz).
Tanpınar, Ahmet Hamdi, Beş Şehir, Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları, İstanbul,1972.
Ülgener, Sabri, İktisadi İnhitat Tarihimizin Ahlak ve Zihniyet Meseleleri, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayını, İstanbul,1952.
Yavuz, Hilmi, Osmanlılık, Kültür, Kimlik, Boyut Kitapları, İstanbul, 1998.
***