İNCELEME - ARAŞTIRMA
Giriş Tarihi : 26-06-2024 15:31   Güncelleme : 26-06-2024 17:13

Odgurmış ve Kutadgu Bilig’de Dinî Etkiler / Irmak Zeynep Öksüz

Yazan: Irmak Zeynep Öksüz -ODGURMIŞ ve KUTADGU BİLİG’DE DİNÎ ETKİLER

Odgurmış ve Kutadgu Bilig’de Dinî Etkiler / Irmak Zeynep Öksüz

ODGURMIŞ ve KUTADGU BİLİG’DE DİNÎ ETKİLER

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından 11. yüzyılda, Karahanlılar döneminde yazılmış bir eserdir. Eser, Karahanlı Türkçesi ile yazılmıştır ve alegorik bir anlatımı vardır. Yazım tekniği itibariyle bir divan edebiyatı nazım biçimi olan mesnevi ile yazılmış olsa bile İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı’ndan nitelikler taşır. Devlet idaresi ve hükümdarlık ile ilgili verdiği öğütler sebebiyle bir siyasetname özelliği gösterir. Dönemin toplumsal yapısı, Türk sosyolojisi ve Türk psikolojisi hakkında mühim bilgiler veren Kutadgu Bilig, dönemin dinî anlayışı hakkında da geçmişe ışık tutar. Sembolik karakterlerden Odgurmış, akıbeti temsil eder ve dönemin ahiret anlayışı hakkında bilgiler verir.

Odgurmış kelimesi; “Uyandırılmış” anlamına gelmektedir. “Uyanmak, uyanmış kimse” anlamlarına gelen Buda -Budizm’in kurucusu- kelimesiyle ilişkili bir anlam taşıyor olma ihtimali kuvvetlidir. Eserde Odgurmış; kendini dünyadan soyutlamış, varlığını yalnızca Tanrı ve ibadete adamış, münzevi bir yaşam sürmektedir. Kün Toğdı ve Ögdülmiş’in bütün çabalarına rağmen sahip olduğu toplumdan uzak hayattan kopamamış, hükümdara hizmet etmeyi reddetmiştir. Dünya hayatının bir yanılsama olduğu, asıl mühim olanın ölümden sonrası olduğu ve insanın ancak bunun için çabaladığı takdirde  mutluluğa erişebileceğini savunmuştur. Nitekim fikri hiçbir zaman değişmemiş, yalnız yaşadığı dağ evinde hayata gözlerini yummuştur. Hatta fikirleriyle Kün Toğdı ve Ögdülmiş’i etkilediğini söylemek, pek de yanlış olmayacaktır.

Dönemin hakim anlayışı İslam, dünya ve ahiret hayatına yapılan yatırımların bir denge içinde olması gerektiğini öğütler. Ahireti inkar etmek her ne kadar kötü ve tehlikeli olsa da insanın kendini sadece ahiret yaşamına adaması da ona bir fayda getirmez. İnsan, yaşadığı süre boyunca bu ikisini dengede tutmalıdır.  Eser helal, haram, cennet gibi İslami kavramları içinde barındırmaktadır.

İslami bir düşünce türü olan tasavvuf, 11. yüzyılda, İslamiyet’in Türkler arasında kabul görmesiyle, Türk toplumlarında yayılmıştır. Tasavvufi inancı benimsemiş mutsavvıflar; kendilerini terbiye etmek, dünyevi zevklerden uzaklaşmak, nefislerini köreltmek gibi sebeplerden inzivaya çekilirler. Kendilerini günlük yaşamdan, insanlardan uzak tutarlar. Böylelikle insani arzuları yatışır, kendilerini kontrol etmeyi ve hislerine hâkim olmayı öğrenirler. Bu uygulamaya “halvet” ismi verilir. Tıpkı Odgurmış’ın kendini tek başına ibadet etmeye adaması gibi mutasavvıflar da kırk gün süreyle kimseyle konuşmaz, yemek ve su ihtiyaçlarını törpüler, daha az uyur ve vaktinin büyük bir çoğunluğunu ibadet ederek geçirir.  Eserin Odgurmış’ın Ögdürmiş’le konuşmasını içeren 3356 ve 3357. beyitleri, Odgurmış’ın durumunu açıklar:
“Ne yararı var ibadetin diye soruyorsun/İbadet kulluktur, kula açar kapıları
Kul adı bu yüzden ad oldu kula/Tapınmalı gece gündüz çekilip dağa”

3344. beyit de neden ibadet edilirken dünyadan uzak olunması gerektiği ve bunun nefisle ilişkisini özetler:
“Heves ve nefs bak dinin düşmanı/Bu ikisi azıtır ibadet edecek kulu”

Kutadgu Bilig, İslam’ın yanında Budist etkiler de taşımaktadır. Her ne kadar Yusuf Has Hacib’in yaşamış olduğu Karahanlı Devleti’nde Budizm hâkim olmasa da dönemin başka milletleri bu inançtan etkilenmiştir. Bu yüzden Kutadgu Bilig’de bu inanca dair izlere rastlamak mümkündür.

Budizm’de çocuk yapmak genel manada uygun görülmez. Dolayısıyla Budizm, bekar olmak gerektiği inancını da içinde barındırır. Odgurmış’ın evlilik ve üremek hakkında düşünceleri 3386 ve 3387. beyitlerde şu şekilde ifade edilmiştir:
“Evlenen kimse bir gemiye binmiş gibidir/Gemiye binen kimse denize açılır.

Oğul kız dünyaya gelirse gemisi parçalanır/Gemi parçalanınca suda kim diri kalır”

Budizm’e göre dünya kötülük doludur. Bütün dünya bir eziyettir. Dünya ve ahiret hayatı dengelenemez ve birbirine karşıdır. Bu sebepten ötürü dünya yaşamı, insana zarar verir. 3589. beyitte Odgurmış, bu durumdan şöyle bahseder:
“Bu dünya bir düşmandır, bedenin bir düşman/Her tarafa ağı yayılmıştır bu iki düşmanın”

Odgurmış, sürekli olarak dünya hayatının ve dünyevi zevklerin insana ne kadar zarar verebileceğinden bahseder. Hakikatin ve gerçek doğrunun ancak ölümden sonrası olduğunu, fani dünyanın insana hiçbir getirisi olamayacağını savunur. 3520 ve 3521. beyitlerde Odgurmış dünya hayatının bir zindan olduğundan bahseder:
“Âdem yanılınca Tanrı onu kınadı/Bu dünyayı ona zindan etti güçlü Tanrı
Sen zindanda ne arzu ve dilek ararsın/Dilek cennet içinde bulunur”

Her ne kadar Âdem, İslam’a ait bir kişilik olsa bile alıntılanan beyitte bahsedilen Budist anlayışın izlerine rastlamak mümkündür.

Budizm’e göre bütün acının kaynağı arzulardır, insan acıdan yalnızca arzularını bırakarak kurtulabilir. Budizm’in bu anlayışı, Odgurmış’ın inzivaya çekilmesiyle örtüşür. Budizm’deki nefsin körelmesi gerektiğini savunan düşünce de Odgurmış’ın davranışları ve düşünceleriyle bağdaşır. Bu bakımdan eserin tasavvuf ve Budizm’den benzer anlayışlardan etkilenmiş olabileceğini söylemek yanlış olmaz lakin gerek Buda ve Odgurmış isimlerinin anlamsal benzerlikleri gerekse Odgurmış’ın ve Budizm’in felsefesinin fazlasıyla uyuşması karakterin ve inancın Budizm temelli olduğu görüşünü kuvvetlendirir.

***

KAYNAKÇA
Yusuf Has Hacib, (2015), Kutadgu Bilig, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
Çağatay, S., ”Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği”, Türk Dil Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 15, 39-49.
Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri, “Geleneksel Türk Dini Kaynak”, 14 Ocak 2024, https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=38262
Artun, E., “Türklerde İslamiyet Öncesi İnanç Sistemleri-Öğretiler-Dinler”, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 13.04.2007.
ÜLKÜ-YAZ, “Prof. Dr. Mesut ŞEN: KUTADGU BİLİG’DE BAZI KİŞİ ADLARI”, 14 Ocak 2024, https://www.google.com/url?q=https://www.ulkuyaz.org.tr/prof-dr-mesut-sen-kutadgu-biligde-bazi-kisi-adlari/&sa=u&ved=2ahukewigwpygt42eaxxpqvedhwgoatuqfnoecbcqaq&usg=aovvaw22nlxnv20sos31wbacimcv 
TDV İslâm Ansiklopedisi, “BUDİZM-TDV İslâm Ansiklopedisi”, 14 Ocak 2024, https://www.google.com/url?q=https://islamansiklopedisi.org.tr/budizm&sa=U&sqi=2&ved=2ahUKEwip-_rSt42EAxWuQ_EDHXU7BzsQFnoECBQQAQ&usg=AOvVaw2etbWSszVlqhqDR6S8eoAH
TDV İslâm Ansiklopedisi, “TASAVVUF-TDV İslâm Ansiklopedisi”, 14 Ocak 2024, https://www.google.com/url?q=https://islamansiklopedisi.org.tr/tasavvuf&sa=U&ved=2ahUKEwi-pKqAuI2EAxUhQ_EDHetnCH0QFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw1fxg5xfHui2AevfSLLkYlJ
Eraydın, S., (2021), Tasavvuf ve Tarikatlar, İFAV Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, İstanbul.

Truva Edebiyat Dergisi Truva Edebiyat Dergisi