SALÂH BİRSEL
(14 Kasım 1919 - 10 Mart 1999)
Ankara, zemheri kışının iliklere kadar işleyen soğuklarını yaşarken takvimler 1942’yi gösteriyordu. Eski Adalet Sarayı’nın koridorları şahsına münhasır küf, nem ve beklemekten havale geçirmekte olan insanların ter kokusuyla donanmıştı.
Genç şair Salah Birsel, tahta bir sandalyede oturmuş, elleri dizlerinde kenetlemiş haldeyken kalbi göğsünde deli gibi çarpıyor, kelimelerinin başına gelen bu tuhaf halleri anlamlandırmaya çalışıyordu.
O sabah, “İnkılâpçı Gençlik” Dergisi’nin 28 Şubat sayısında yayımlanan “Bulut Geçti” şiiri nedeniyle mahkeme karşısındaydı. Şiir şöyle bitiyordu:
“…Sen şimdi kocanın evinde oturursun
Ve saçların artık eskisi gibi değil,
Geceleri yemekten sonra
Çorap söküğü dikersin
Belki de ellerin soğan kokar
Senin kocan bir suratı çirkin adam
Ağzı açık uyur
Ve senin vücudun bozulur çocuk doğurdukça.”
Savcı, sesini yükselterek okumuştu bu dizeleri. “Aile kurumunu tahkir ediyor!” diye haykırmıştı. “Toplumu zehirliyor bu satırlar!”
Salon sessizdi; sadece sobanın çıtırtısı ve dışarıdaki karın cama vuruşu duyuluyordu. Salah, sandalyesinde doğruldu. Gözleri yargıcın yüzüne dikildi. Yargıç yaşlı bir adamdı; gözlüklerinin arkasından bakan gözleri yorgun ama meraklıydı.
Savunma sırası geldiğinde Salah kalktı. Sesi önce titredi, sonra kararlılaştı. “Bu şiir…” dedi, “Bir aşkın sonunu anlatmıyor efendim. Hayatın geçiciliğini, evliliğin sıradanlaşmasını, kadınların zamanla yıpranışını anlatıyor. Şiirde metafordur bu…
Aileye hakaret değil, gerçeğe bakış.” Avukatı da aynı şeyi tekrarladı: “Sanık, sanatsal ifade özgürlüğünü kullanıyor.”
Ama Salah’ın aklı başka yerdeydi. O anda, zihninde İzmir’in eski sokakları canlandı.
Annesinin erken ölümü, babasının tüccar telaşı içinde kayboluşu, Saint Joseph Lisesi’nin soğuk koridorlarında yazdığı ilk dizeler… Aile, onun için hep kırık bir cam gibiydi; dokundukça kanıyordu. Şiir, o yaradan sızan bir kan damlasıydı aslında. Savcı “zehir” diyordu; o “gerçek” diyordu.
Duruşma uzadı. İki yıl sürecekti bu dava. Her celse, Salah mahkeme kapılarında hoşbeş etti kendi deyimiyle. Bazen kar altında yürüdü bazen soba başında bekledi. Her seferinde aynı soru içini kemiriyordu: Kelimelerim bu kadar mı tehlikeli? Ama her seferinde de aynı cevap geliyordu kalbine: “Evet, tehlikeli; çünkü gerçek.”
Sonunda beraat etti. 1944’te, dava kapandığında, dışarı çıktı. Kar yağıyordu hâlâ. Ankara’nın gri sokaklarında yürürken, göğsündeki o kuş nihayet sakinleşti. Ama içindeki ateş sönmedi. O ateş, ilerideki denemelerini, günlüklerini, “Birselvari” üslubunu besleyecekti. Yalnızlık, o gün en sadık yoldaşı oldu. Kalp ağrısı, bir şiir dizesi gibi damarlarında dolaşıyordu artık; daha derin, daha gerçek, daha kalıcı.
O genç şair, mahkeme salonundan çıkarken belki de bilmiyordu: Bu dava, onu sadece kurtarmamış, aynı zamanda yazmaya daha da bağlamıştı. Kelimeler zincir değil, onu uçuran kanatları olmuştu.
HAYATI
Salah Birsel (asıl adı Ahmet Selâhaddin Birsel), 14 Kasım 1919’da Balıkesir’in Bandırma ilçesinde doğdu. Babası üzüm tüccarı Hafız Talat Bey’di. Altı aylıkken ailesiyle İzmir’e yerleşti.
Eğitimine Saint-Polycarpe Fransız İlkokulu ve Saint-Joseph Fransız Koleji’nde başladı; liseyi İzmir Erkek Lisesi’nde tamamladı (1937). İstanbul’a gelerek önce Hukuk Fakültesi’ne, ardından Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne geçti ve 1948’de Avrupa resim sanatı uzmanlığıyla mezun oldu.
Hayatı boyunca çeşitli mesleklerde bulundu: Fransızca öğretmenliği, Sümerbank memurluğu ve teftiş kurulu revizörlüğü, iş müfettişliği, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Kütüphane Müdürlüğü, Ankara Üniversitesi Basımevi Müdürlüğü ve uzun yıllar Türk Dil Kurumu Yayın Kolu Başkanlığı yaptı. 1972’de emekli olduktan sonra İstanbul’a yerleşti.
10 Mart 1999’da İstanbul’da kalp krizi geçirerek vefat etti ve Feriköy Mezarlığı’na defnedildi.
Türk edebiyatında kendine özgü mizahı, kelime oyunları ve incelikli üslubuyla tanınan üretken bir yazar olarak anılır.
ARDINDAN
Doğan Hızlan (Milliyet gazetesinde ölümünün ertesi günü yazdığı köşede): Dostu Birsel’i “dudaklarında yarısına kadar ıslanmış Birinci sigarası, dumanları çehresini flulaştıran, ağır ağır konuşurken gözlerindeki ironik zekânın gösterişsiz ışıltısı” diye betimledi. Fizyonomisini şiir ve denemeleriyle uyumlu bulduğunu belirterek belleğinde donmuş bir kare olarak kaldığını ifade etti.
Zeynep Oral: Ölüm haberini “Salah Bey tarihinde son sayfa.” diye nitelendirdi; onun eserleriyle açılan sayfanın edebiyat tarihinde kapandığını ama mirasının devam ettiğini ima eden duygusal bir veda yazısı kaleme aldı.
Nusret Karaca (Kadıköy Life gibi yayınlarda anma yazılarında): Son günlerinde kendisiyle yaptığı söyleşiyi hatırlatarak “Yazmaya ara verdiğimden bahsetme.” dediğini aktardı ve Birsel’in unutulmaması gerektiğini vurguladı. Ölüm yıldönümlerinde onu “ustamız” diye anarak eserlerini ve kişiliğini öne çıkardı.
Feridun Andaç ve diğer edebiyatçılar (kitap ve dergilerde): Birsel’in şiir, deneme, günlük ve tarih yazılarındaki “aydınlanmanın ışığında” duruşunu, sözcüklerle oynayışını ve dostluklarını övdü. Edip Cansever’in daha önce “Büyük Kentlerin Terzisi” diye tanımladığı Birsel için ölüm sonrası da benzer övgüler sürdü.
ESERLERİ
Şiir
Dünya İşleri (1947), Hacivat'ın Karısı (1955), Ases (1960), Kikirikname (1961)
Haydar Haydar (1972),Köçekçeler (Bütün Şiirleri, 1981), Bütün Şiirleri (Bütün Şiirleri, 1986), Varduman (Son dönem şiirleri, 1993), Yalelli (1994), İnce Donanma (1995), Rumba da Rumba (1995), Yaşama Sevinci (1995), Çarleston (1996), Baş ve Ayak (1997), Sevdim Seni Ey İnsan (1997), Seçme Şiirler (1997) Nardenk (1998)
Deneme
Şiirin İlkeleri (1952), Sen Beni Sev (1957), Kendimle Konuşmalar (1969),
1001 Gece Denemeleri adı altında yayımlanan eserleri:
Şiir ve Cinayet (1975), Kurutulmuş Felsefe Bahçesi (1979), Halley Kimi Kurtarır (1981) Paf ve Puf (1981), Amerikalı Tolstoy (1983), Bir Zavallı Sarı At (1985), Yapıştırma Bıyık (1985), Şişedeki Zenci (1986), Asansör (1987), Kediler (1988), Seyirci Sahneye Çıkıyor (1989), Hafiyeler Önde Gider (1991), Gandhi ya da Hint Kirazının Gölgesinde (1993), Gece Mavisi (1994)
Salâh Bey Tarihi adı altında yayımlanan eserleri:
Kahveler Kitabı (1975), Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu (1976), Boğaziçi Şıngır Mıngır (1980), Sergüzeşt-i Nono Bey ve Elmas Boğaziçi (1982), İstanbul-Paris (1983)
Günlük
Günlük (1955),Kuşları Örtünmek (1976), Hacivat Günlüğü (1982), Yaşlılık Günlüğü (1986), Aynalar Günlüğü (1988), Bay Sessizlik (1990), Nezleli Karga (1991), Geceyarısı Mektupları (1991), Yalnızlığın Fırınlanmış Kokusu (1992) Yanlış Parmak (1995), Papağanname (1995)
Roman
Dört Köşeli Üçgen (1961)
Biyografi
Rüştü Onur (1956)
İnceleme
Fransız Resminde İzlenimcilik (1967), Goethe (1972)
Gezi
'Kıbrısa Selam' (1987)
KAYNAKÇA
• https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/dogan-hizlan/salah-birsel-100-yasinda-41254105
• https://www.k24kitap.org/denemelerin-en-renkli-yazari-salah-birsel-524
• https://www.kadikoylife.com/salah-birsel-unutulmamali
• https://sanattasarimgazetesi.com/?p=70628
• https://sanattasarimgazetesi.com/?p=45895
• https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/dog-n-hizlan
***
