REŞAT ENİS AYGEN
(1909 – 1984)
Bütün gece yatağında döndü durdu Reşat. Sabah olmak bilmiyordu. Artık ne olacaksa olsundu. Beklemenin zorluğunu bir kez daha derinden hissetti. Kafasının içine onlarca senaryo yazdı, sildi. Sabaha doğru biraz sızdıysa da pencereye vuran güneş ışığı, güzel bir güne uyandığını müjdeler gibiydi.
Reşat Enis uyanırken, içindeki sessizlikle birlikte doğruldu. Saat ilerlemiş olsa da beklediği an gelene kadar zaman yerinde duracaktı. Yüzünü yıkadı, aynadaki bitkin adamın görüntüsüne acıdı. Hızla toparlanmaya çalıştı. Ağzına birkaç lokma bir şeyler attı açlığını yatıştırmak için, canı yemek istemiyordu. Üzerini giyinip dışarıya çıktığında şehir ona küsmüş kadar yabancıydı.
İnsanlar yürüyordu, dükkânlar açılıyordu, ama herkes başka bir hayattaydı. O, kendi adımlarını değil, yıllardır yazdığı satırların ayak seslerini duyuyordu arkasında. Her cümle, bir tanık gibi peşindeydi. Mahkeme binası yüksek ve soğuktu.Tahta sıralar, insanları dinlemek için değil, korkuya şahit olsunlar diye orada olmalıydılar. Tavandan sarkan sessizlik, ağır bir perde gibi herkesin üzerine çöküyordu.
Yazdıkları masadaydı artık... Üstelik kendince hiçbir suç unsuru teşkil etmiyordu. İçi bir an kuş gibi hafifliyor, bir başka anda kalbi bedeninden çıkacakmış gibi çarpıyordu. Mahkum olursa ne yapacaktı? Kimse kendini susturamazdı. Cezaysa yatacaktı.
Düşünceleri onu yormuş, artık ne olacaksa rıza gösterecek kıvama gelmişti. İnsan bazen korkudan değil, korkunun artık alışıldık bir hâl almasından yorulurdu. Eğer ceza gelirse, yazının da zincire vurulacağını düşündü. Az sonra belki de onlarca kelimenin boğazına kement takılacaktı. Karar açıklandı:
Beraat.
Bu kelime bir sevinç çığlığı gibi patlamadı, uzun süre suyun altında kalmış birinin ilk nefesi gibiydi. Ciğerleri yandı ama yaşadığını anladı. Sanki tonlarca yük kalkmıştı bir anda omuzlarından. Dışarıya çıktığında dünya başkaydı artık. O gün kaderi belki değişmedi ama yönü keskinleşti. Yılmayacak, kalemini satmayacaktı.
BİYOGRAFİ
Reşat Enis Aygen, 1 Haziran 1909’da İstanbul’un Zincirlikuyu semtinde doğdu. Babası Selim Sırrı Bey jandarma subayıydı; annesi Şaziye Hanım Midilli doğumluydu.
Çocukluğu, Birinci Dünya Savaşı ve sonrası kaosunda, babasının görevi nedeniyle Anadolu’nun tozlu yollarında geçti: Fethiye, Muğla, Burdur, Antalya, Çanakkale… Bir tren vagonundan inip ötekine binen, ev kuramayan, her yeni kasabada yabancı kalan bir çocukluk.
Ortaokulu Çanakkale’de, liseyi İstanbul Erkek Lisesi’nde (1928) bitirdi. Yüksek İktisat ve Ticaret Okulu’nda ve İstanbul Üniversitesi Türkoloji bölümünde okudu ama ikisini de tamamlamadan bıraktı.
1930’da Milliyet gazetesinde adliye muhabirliğine başladı. Polis-adliye muhabirliği, cinayet mahkemeleri, hücreler, idam sehpaları, sokak kavgaları…
Bunlar onun gözlerini keskinleştirdi. Sonra Vakit, Haber, Son Dakika, Bugün, Cumhuriyet, Yeni İstanbul… Gazetecilikte muhabirlikten yazı işleri müdürlüğüne kadar her kademede çalıştı. 1960’larda Anadolu Ajansı’nda görev aldı ve 1968’de oradan emekli oldu.
Emeklilik sonrası kalemi büyük ölçüde sustu; son yıllarında neredeyse hiç yazmadı. Oğlu Gökçe Enis’in yıllar sonra anlattığına göre, babası neden bıraktığını tam açıklayamıyordu, sanki “söylenecek her şey söylendi ama dünya duymadı” hissiyle küsmüştü.
Hayatının en sıra dışı yanı, belki de bu suskunluktu. Yazdığı dönemde sistemin en karanlık köşelerini, kenar mahalleleri, gecekonduyu, fuhuş yuvalarını, sarı sendikaları, açlık kavgasını en çıplak haliyle kaleme aldı. Ama 1981’de bitirdiği son romanı, vasiyetinde “yayınlayın” dediği halde, ölümünden 25 yıl sonra, 2006’da ancak gün yüzü gördü. Ölümünden önce, sanki kendi geleceğini öngörmüş gibi, unutulmaya razı gelmişti.
10 Ocak 1984’te, 74 yaşında İstanbul’da öldü. Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi. Hayatı boyunca “yabancı” kalmış biriydi: Çocukluğunda Anadolu’nun değişik kasabalarında, yetişkinliğinde ise Babıali’nin kaosunda, en sonunda da kendi suskunluğunda… Hiçbir yere tam kök salamadı, hiçbir sisteme tam güvenmedi. Ama gördüklerini unutmuyor, unutturmamaya çalışıyordu. O, edebiyat tarihinin en inatçı tanıklarından biriydi, sustuğu zaman bile susturulamayan bir tanık.
KIRILMA NOKTALARI
Reşat Enis Aygen’in hayatındaki kırılma noktaları, onun hem kişisel hem de yaratıcı yolculuğunu derinden şekillendiren, dönüm noktası niteliğindeki anlar olarak şu şekilde özetlenebilir.
Çocuklukta sürekli göç ve kök salamama (1910’lar-1920’ler) Babası jandarma subayı Selim Sırrı Bey’in görevi nedeniyle aile, Birinci Dünya Savaşı ve sonrası kaosunda Akdeniz’in değişik yerlerini dolaştı: Fethiye, Muğla, Burdur, Antalya, Çanakkale…
Dokuz-on yaşlarında tren vagonlarında, yanık köyler, terk edilmiş tarlalar, ağlayan kadınlar arasında geçen bu yıllar, onda kalıcı bir “yabancı” hissi bıraktı. Hiçbir yerde tam ev kuramamak, her an yeniden yollara düşmek… Bu, onun tüm hayat boyu sistemin adaletsizliğine, yoksulluğa ve dışlanmışlığa karşı keskin gözlem gücünün temeli oldu. Sıradan bir çocukluk değildi; savaşın, yoksulluğun ve sürekli yer değiştirmenin damgasını vurduğu bir “yolcu” çocukluktu.
Eğitimi yarıda bırakıp gazeteciliğe atılma (1930)İstanbul Erkek Lisesi’ni bitirdikten sonra Yüksek Ticaret Mektebi ve Türkoloji bölümünde okurken her ikisini de terk etti. Tam o sırada, 21 yaşında Milliyet gazetesinde adliye muhabirliğine başladı. Bu karar, hayatını kökten değiştirdi: Üniversite diploması yerine mahkeme koridorları, hücreler, idam sehpaları, cinayet sahneleri… Polis-adliye muhabirliği, onun edebiyatını şekillendiren en büyük “okul” oldu. Akademik bir yol yerine gerçek hayatın en karanlık köşelerine daldı; bu tercih, onu romantik toplumcu gerçekçiliğin öncülerinden biri yaptı.
Toprak Kokusu’nun toplatılması ve sansür darbesi (1944-1969) 1944’te yayımlanan romanı, toprak ağalarının baskısıyla hemen toplatıldı. Yıllarca yasaklı kaldı ancak 1969’da bazı bölümleri sansürlenerek “Kara Toprak” adıyla yeniden çıkabildi. Bu olay, onun için sadece bir kitap kaybı değildi: Sistemin doğrudan müdahalesi, yazdıklarının ne kadar “tehlikeli” görüldüğünü yüzüne vurdu. Baskı ve sansür, onun öfkesini daha da keskinleştirdi ama aynı zamanda geleceğe dair bir umutsuzluk tohumu ekti.
1968 emekliliği ve yazmayı bırakma (1968-1970’ler) Anadolu Ajansı’ndan emekli olduktan sonra kalemi neredeyse tamamen sustu. Oğlu Gökçe Enis’in yıllar sonra anlattığına göre: “Neden bıraktı bilmiyorum. Emekli olup yürüyüşler yapmaya başladı. Fakat yazmadı. Sanırım küstü.” Bu suskunluk, hayatının en dramatik kırılmasıydı. Yıllarca sistemin çürümüşlüğünü, yoksulluğu, sömürüyü haykırdı; ama değişmeyen dünya karşısında “yazmak yetmiyor” hissiyle yüzleşti. 1970’lerde üretim yapmadı; sadece yürüyüşler, sessizlik ve içe kapanma.
Bu, bir yenilgi değil, belki de en radikal protestoydu: Susmak.
Son romanı ve ölümünden sonraki 25 yıllık gecikme (1981-2006) 1981’de tamamladığı son eserini vasiyetinde “yayınlayın” diye bıraktı. Ama kitap, ölümünden (1984) 25 yıl sonra, 2006’da ancak basıldı. Bu gecikme, onun hayatının trajik özeti gibiydi: Yazdıkları unutulmaya, gömülmeye mahkûm edildi; ama vasiyeti gerçek oldu. Ölümünden sonra bile “unutulmamak” için bir direniş gibiydi.
Bu kırılma noktaları, Reşat Enis’i sıradan bir yazar olmaktan çıkarıp, sistemin tanığı, küskün bir kalem haline getirdi. Çocukluk göçünden suskunluğa uzanan bu çizgi, onun hayatının en sıra dışı yanı: Hiçbir yere ait olamamak, ama her şeyi görmek ve susamamak.
HAYATINDAN ESERLERİNE YANSIYANLAR
Reşat Enis Aygen’in eserleri, hayatının neredeyse her köşesinden doğrudan beslenir; otobiyografik unsurlar değil ama keskin bir gözlemle damıtılmış gerçek hayat kesitleri taşır. Gazetecilik yılları, çocukluk göçleri, Anadolu’da gördüğü emek-sermaye çatışması, İstanbul’un kenar mahalleleri ve adliye koridorları… Bunlar, onun romanlarını bir tür “tanıklık belgesi” haline getirir. İşte hayatından eserlerine yansıyan başlıca izler:
• Çocuklukta Anadolu’nun tozlu yolları ve sürekli yer değiştirme: Babasının jandarma subayı olması nedeniyle 1910’lar-1920’lerde Fethiye, Muğla, Burdur, Antalya, Çanakkale gibi yerlerde geçen tren vagonlu, kasaba kasaba göç yılları, onda kalıcı bir “yabancılaşma” ve sömürüye duyarlılık bırakmıştı. Bu duygu, özellikle Anadolu köylüsünün ağalar, politikacılar tarafından ezilişini anlattığı eserlerinde belirgindir. Gezici tiyatrolar üzerinden köylülerin aşağılanışını, politikacı-ağa işbirliğini işlediği romanlarda, o çocuklukta gördüğü terk edilmiş tarlalar, yoksul kasabalar ve savaş sonrası kaosun yankıları duyulur.
• Adliye muhabirliği ve mahkeme koridorları (1930’lar): Milliyet’te başladığı polis-adliye muhabirliği, cinayet sahneleri, hücreler, idamlar, yoksulların adalet karşısındaki çaresizliği… Bunlar, onun ilk öykü ve romanlarında doğrudan malzeme olur. Kenar mahallelerdeki günlük ayakta kalma kavgası, fuhuş yuvaları, Beyoğlu-Galata’nın sefahat âlemleri, zenginlerin ihtirasları ve kadınların cinsel istismarı gibi temalar, gazetecilikte edindiği çıplak gerçeklerden akar. Bu dönem, onun natüralist gözlemini keskinleştirir; yoksulların “temiz aşkları ve fedakârlıkları” ile zenginlerin doymak bilmeyen hırslarını yan yana koyar.
• Adana yılları ve toprak işçileri (1940-1945):Bugün gazetesini yönetmek için dört yıl kaldığı Adana’da, pamuk tarlalarındaki emekçilerle, Çukurova’nın ağa-işçi çatışmasıyla tanışması, eserlerinin en güçlü damarlarından birini oluşturur. Emek-sermaye kavgası, fabrika ve tarla sömürüsü, iş kazaları, grevler… Bunlar, sonraki romanlarında asli tema haline gelir. Toprak kokusu ve maden işçilerinin çilesi, onun Adana’da gördüğü gerçeklerin damıtılmış hali gibidir.
• İstanbul’un kenar mahalleleri, gecekondular ve büyük şehir sömürüsü: Gazetecilik hayatı boyunca Vakit, Haber, Cumhuriyet, Yeni İstanbul gibi yerlerde çalışırken tanık olduğu İstanbul’un arka sokakları, gecekondu yaşamı, emekçilerin patronlar karşısındaki ezilişi, balıkçıların geçim kavgası… Bunlar, eserlerinde büyük şehrin çürümüşlüğünü, yoksulluğun yarattığı insani zaafları anlatırken belirir. Fabrika hayatı, sendika içi oyunlar, sarı sendikalar gibi konular da bu gözlemlerden doğar.
• Siyasi baskılar, sansür ve küskünlük: Bazı eserlerinin toplatılması, dava açılması, işten atılması (örneğin bir romanı tefrika edilirken Cumhuriyet’ten kovulması) gibi olaylar, onun sistem eleştirisini daha da sertleştirir. Son yıllardaki suskunluğu da eserlerine yansır: 1980’lerin başında bitirdiği son romanı, mizahla karışık bir Türkiye panoraması çizerken, o küskünlüğün izlerini taşır.
Kısaca, Reşat Enis’in kalemi bir “göz”dür: Çocukluğundaki tren sallantılarından, adliye koridorlarındaki çığlıklara, Adana tarlalarındaki terden İstanbul’un karanlık sokaklarına kadar her şeyi görür ve aktarır. O, romantik bir toplumcu gerçekçi olarak, hayatın en acımasız gerçeklerini hiç yumuşatmadan, ama içinde bir öfke ve umut karışımıyla yazar. Eserleri, onun sustuğu zaman bile susturulamayan bir tanıklığın “görmeye mahkûm” oluşunun kanıtıdır.
EVLİLİK VE ÇOCUK
Reşat Enis Aygen’in evlilik ve çocuk hayatı hakkında kaynaklarda çok sınırlı ve detaylı bilgi bulunur. Bu, onun özel hayatını pek öne çıkarmayan, gazetecilik ve edebiyat odaklı bir yaşam sürmesinden kaynaklanır.
Bilinenler şöyle:
• Evliliği hakkında kesin bir tarih, eşinin adı veya detaylı bir anlatım mevcut değil. Kaynaklar (biyografiler, ansiklopediler, oğlunun söyleşileri) evliliğinden doğrudan bahsetmez; sadece yazarın Gökçe Enis adında bir oğlu olduğundan söz edilir. Bu, muhtemelen 1930’lar veya 1940’ların başlarında gerçekleşmiş bir evliliği işaret eder, çünkü oğlu Gökçe, babasının gazetecilik yıllarında ve sonraki dönemlerde (özellikle 1990’lar-2000’lerde) babası hakkında röportajlar vermiştir.
• Çocukları: Tek bilinen çocuğu Gökçe Enis’tir. Gökçe Enis, babasının son yıllarındaki suskunluğunu, neden yazmayı bıraktığını (“sanırım küstü” ifadesi), son romanının vasiyetle yayınlanmasını ve genel olarak Reşat Enis’in Babıali’deki hayatını anlatan önemli bir tanık olmuştur. 1996’da Mavi Dergisi’nde, 2006’da Sabah Gazetesi’nde ve başka yerlerde babasının külliyatı, sansürler, Yaşar Kemal’in eleştirileri gibi konularda konuşmuştur. Gökçe Enis’in kendi torunları veya kardeşleri hakkında bilgi yoktur; Reşat Enis’in tek çocuğu olarak geçtiği için aile hayatı muhtemelen küçük ve sade kalmıştır.
Reşat Enis’in hayatı, çocukluğundaki göçler, adliye koridorları, Anadolu Ajansı’ndaki memuriyet ve emeklilik sonrası içe kapanmayla dolu olduğundan, ailevi detaylar arka planda kalır. Oğlu Gökçe’nin söyleşilerinde babasının “yürüyüşler yapmaya başladığı” ama yazmayı bıraktığı dönemlerdeki sessizliği vurgulanır; bu da aile içinde de bir tür duygusal mesafe veya yorgunluk olabileceğini düşündürür. Ancak romantik ilişki, evlilik krizi veya başka çocuklar gibi dramatik unsurlar hiçbir kaynakta yer almaz.
Kısaca: Evliliği sıradan ve belgelenmemiş bir şekilde geçmiş, tek oğlu Gökçe Enis babasının edebiyat mirasını koruyan ve anlatan kişi olmuş. Bu yönüyle Reşat Enis, “özel hayatı edebiyata gömülmüş” yazarlardan biri gibi duruyor, tüm enerjisi gözlem ve yazıya gitmiş.
HAYATIYLA EŞLEŞEN ESERLERİ
Reşat Enis Aygen’in eserleri, hayatının farklı dönemlerinden ve deneyimlerinden doğrudan beslenir. Gazetecilik mesleği, çocukluk göçleri, Anadolu’daki gözlemleri ve İstanbul’un karanlık yüzü, romanlarında ve öykülerinde somutlaşır.
• Kılıcımı Sürüyorum (1930, öyküler): Polis-adliye muhabirliği yıllarında (1930 başı, Milliyet gazetesi) edindiği izlenimler. Cinayet mahkemeleri, idam sahneleri, sokak kavgaları ve Kurtuluş Savaşı hatıraları doğrudan bu ilk kitaba akar. Adliye koridorlarının çıplak gerçekliği burada şekillenir.
• Kanun Namına (1932, roman): Erken gazetecilik dönemi (1930-1933). Adliye röportajlarının birikimiyle, adalet sisteminin yoksullara karşı acımasızlığını işler. Mahkeme sahneleri ve suç dünyası, muhabir gözünden aktarılır.
• Gonk Vurdu (1933, roman): Babıali’deki gazetecilik ortamı ve yazarların çilesi. Babıali’nin kaotik, rekabet dolu dünyasını, gazetecilerin yaşayışını anlatır. Kendi mesleki çevresinin iç yüzüdür.
• Gece Konuştu (1935, roman): Beyoğlu-Galata’nın gece hayatı, fuhuş yuvaları ve sefahat âlemleri. Gazetecilikte tanık olduğu İstanbul’un arka sokakları, kenar mahalleler ve düşkün semtler burada belirir. Kadınların cinsel istismarı ve zenginlerin ihtirasları temaları öne çıkar.
• Afrodit Buhurdanında Bir Kadın (1939, roman): Fabrika yaşamı, iş kazaları, grevler ve Zonguldak maden işçilerinin çilesi. Erken İstanbul gözlemleriyle harmanlanmış; yoksul çalışan kesimlerin sorunlarını edebiyata taşıyan öncü bir eser. Emek-sermaye çatışmasının ilk güçlü yansımalarından.
• Toprak Kokusu (1944, roman; sonra Kara Toprak adıyla 1969): Adana’da Bugün gazetesini yönettiği 1940-1944 yılları. Pamuk tarlaları, toprak işçileri, ağa-işçi sömürüsü ve Çukurova’nın emek kavgası doğrudan bu romanda işlenir. Toprak ağalarının baskısıyla toplatılması da bu dönemin siyasi baskılarını yansıtır.
• Ekmek Kavgamız (1947, roman): İstanbul’a döndükten sonraki gözlemler (1945 sonrası). Balıkçıların geçim mücadelesi ve İstanbul’un kenar mahallelerindeki günlük ayakta kalma kavgası. Gecekondu yaşamı ve büyük şehir sömürüsü burada belirgindir.
• Ağlama Duvarı (1949, roman): İstanbul’un düşkün semtleri, yangın yerleri ve yoksulların dramı. Gazetecilik yıllarında gördüğü kenar mahalleler, gecekondular ve dışlanmış insanlar.
• Yol Geçen Hanı (1951, roman): 1946-1950 arası siyasi çekişmeler (CHP-DP dönemi). Seçim kavgaları, politikacı-ağa işbirliği ve sistemin çürümüşlüğü. Gazetecilikteki siyasi gözlemleri roman formuna döker.
• Despot (1957, roman): Kurtuluş Savaşı’ndan 1950’lere uzanan süreç. Ağaların düşmanla işbirliği, despot toprak sahipleri ve köylü ezilişi. Adana ve Anadolu gözlemlerinin devamı; tefrika sırasında dava açılması da siyasi baskılara işaret eder.
• Sarı İt (1968, roman): 1960’lar sendikal hareketleri ve işçi sömürüsü. Sarı sendikaların iç yüzü, patron-işçi çatışması. Anadolu Ajansı’ndaki son yıllarında (1960-1968) gördüğü emek mücadelesi yansır.
• Kırmızı Karanfil (1981 tamamlandı, 2006 yayımlandı): Emeklilik sonrası suskunluk dönemi (1970’ler-1980’ler). 1980’ler başındaki Türkiye’nin mizahla karışık panoraması; küskünlük, umutsuzluk ve sistem eleştirisi. Vasiyetinde yayınlanmasını istemesi, hayatının son kırılmasını yansıtır.
Reşat Enis’in eserleri, otobiyografik değil ama tanıklık üzerine kurulu: Çocukluk göçlerinden (savaş kaosu, yabancılaşma), adliye koridorlarından (adaletsizlik), Adana tarlalarından (toprak kavgası) ve İstanbul’un arka yüzünden (gecekondu, fuhuş, sömürü) beslenir. Her romanı, gazetecilik gözlüğünden süzülmüş bir gerçeklik kesitidir — sustuğu yıllarda bile o gözlemler susmamıştır.
ÖLÜMÜ
Reşat Enis Aygen, 10 Ocak 1984 tarihinde, 74 yaşında İstanbul’da hayatını kaybetti. Ölüm nedeni kaynaklarda açıkça belirtilmemiştir; ne bir hastalık, ne kaza ne de başka bir spesifik sebep resmi biyografilerde, ansiklopedilerde veya oğlu Gökçe Enis’in röportajlarında detaylandırılır.
Bu, onun hayatının genel çizgisiyle uyumludur: Özel hayatı edebiyat ve gazetecilik gölgesinde kalmış, dramatik veya sansasyonel bir son anı olmamış, sade ve sessiz bir veda yaşanmış gibidir.
• Ölüm tarihi bazı kaynaklarda 10 Ocak 1984, bazılarında (özellikle Ekşi Sözlük gibi halk kaynaklarında) 12 Ocak 1984 olarak geçer; ancak Vikipedi, TEİS ve akademik biyografilerde tutarlı olarak 10 Ocak kabul edilir.
• Cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedilmiştir, doğduğu semtin (Zincirlikuyu) hemen yakınında, hayatının başladığı yere yakın bir noktada sonsuz uykuya yatmıştır.
• Son yılları (1970’ler-1980’ler başı) emeklilik sonrası suskunluk, yürüyüşler ve içe kapanmayla geçmişti. Oğlu Gökçe Enis’in anlattıklarına göre babası yazmayı bırakmıştı. 1981’de tamamladığı son romanı (vasiyetinde yayınlanmasını istediği eser) bile ölümünden 22 yıl sonra (2006’da) basılabildi; bu gecikme, onun unutulmaya mahkûm edilmişliğinin en somut simgesiydi.
Ölüm anı hakkında bilinen hiçbir dramatik detay yoktur. Ne hastane odasında son nefes, ne veda sözleri, ne de aile çevresinde kaydedilmiş bir anı. Kaynaklar sessiz; tıpkı onun son yılları gibi. Hayatının en trajik yanı buydu belki: Yazdığı onca acıyı, çileyi, öfkeyi aktardıktan sonra, kendi vedası bile sessiz, belgelenmemiş ve gölgede kalmış.
ESERLERİNİN GÜNÜMÜZE YANSIMASI
Reşat Enis Aygen’in eserleri, günümüzde hâlâ toplumsal gerçekçiliğin en keskin tanıklıkları olarak değerlendirilir; ancak yaygın okur kitlesine ulaşması, edebiyat tarihinin genelinde “unutulmaya çalışılan” bir yazar profili çizmesi nedeniyle sınırlıdır. 2000’lerden itibaren bazı yeniden baskılar ve tartışmalarla kısmi bir canlanma yaşasa da, genel tablo suskun ve geniş bir ilgi üzerine kurulu.
• Yeniden baskılar ve erişilebilirlik: 2000’lerin başından itibaren Evrensel Basım Yayın gibi sol/sosyalist yayın evleri, bazı romanlarını (örneğin Toprak Kokusu, Sarı İt) yeniden yayımlamaya başladı. Kırmızı Karanfil (1981’de tamamlanmış, vasiyetle yayın istenmiş son eseri) ise 2006’da Yordam Kitap tarafından gün yüzüne çıkarıldı. Bu, yazarın ölümünden 22 yıl sonra gerçekleşti ve edebiyat çevrelerinde “vasiyetin gecikmeli zaferi” olarak yorumlandı. Bazı eserleri hâlâ raflarda bulunabilir ancak çoğu yeni baskı görmedi; tozlu raflarda veya ikinci el piyasasında dolaşır.
• Güncel tartışmalar ve eleştiriler: Attilâ İlhan, Yaşar Kemal gibi isimler tarafından “temel taş” olarak görülen yazar, bugün de sosyalist gerçekçiliğin öncülerinden biri olarak anılır. Özellikle işçi sömürüsü, sarı sendikacılık, toprak ağası baskısı, kenar mahalle çilesi gibi temalar, 2020’lerin Türkiye’sinde hâlâ güncel kabul edilir: Fabrika kazaları, grevler, göçmen emeği, büyük şehirdeki yoksulluk… Sennur Sezer gibi eleştirmenler, eserlerin “ilaç endüstrisi sömürüsü, grev kırıcılığı” gibi unsurlarının bugüne ışık tuttuğunu vurgular.
Forumlarda ve akademik çalışmalarda (tezler, makaleler) “Zola ve Gorki’nin Türk versiyonu” benzetmesi yaygındır; ancak popüler edebiyatta pek yer almaz.
• Edebiyat tarihindeki yeri ve miras: Günümüzde Reşat Enis, “romantik toplumcu gerçekçi öncü” (Mümtaz Sarıçiçek’in 2009 kitabı) olarak akademide incelenir; üniversitelerde Cumhuriyet dönemi romanları derslerinde adı geçer. Oğlu Gökçe Enis’in 1990’lar-2000’lerdeki röportajları, Yaşar Kemal’in övgüleri ve Yordam’ın 2006 baskısı, mirasını koruyan ana unsurlar oldu. Ama genel okurda hâlâ “keşfedilmeyi bekleyen” bir yazar; Orhan Kemal, Yaşar Kemal gibi isimlerin gölgesinde kalır.
Eserlerinin en büyük güncel yansıması: Sömürü mekanizmalarının değişmeyen yüzü, tarla işçisinden fabrika emekçisine, sendika oyunlarından büyük şehir çürümesine kadar, onun kalemi hâlâ “aynı kavgayı” anlatır gibi durur.
Kısaca, Reşat Enis’in eserleri günümüze yavaş ama inatçı bir yankı bırakmıştır.
ARDINDAN KİMLER NELER SÖYLEDİ
Reşat Enis Aygen’in ardından, özellikle ölümünden (1984) sonra ve eserlerinin yeniden baskılarıyla birlikte edebiyat dünyasında çeşitli isimler onun hakkında yorumlarda bulundu. Bunlar genellikle övgü dolu, ama bazen eleştirel nüanslar taşıyan ifadelerdi. İşte en bilinen ve alıntılananlar (kaynaklar: oğlu Gökçe Enis’in röportajları, eleştirmen yazıları, akademik değerlendirmeler ve basın):
• Yaşar Kemal (ölümünden kısa süre sonra Milliyet Sanat dergisinde yayımlanan yazısında, oğlu Gökçe Enis’in aktardığına göre): Reşat Enis’i “romanımızın temel taşlarından birisi” olarak nitelendirdi ve eserlerini övgüyle andı. Özellikle Toprak Kokusu’nu, Orhan Kemal, Kemal Tahir ve kendi romanları için bir “köprü” ve “haberci” olarak gördü. Ancak bir eleştiri de ekledi: “Reşat Enis’i gazetenin önünden her geçişimizde camın önünde oturur görürdük. Orhan Kemal bana gösterirdi, ‘İşte Reşat Enis bu’ derdi.” Bu, yazarın suskunluk dönemindeki yalnızlığına ve Babıali’deki görünürlüğüne dokunan bir gözlem.
• Attilâ İlhan: Televizyon programlarında (örneğin TRT 2’de “Gündemde Sanat Var”, 2005) ve sohbetlerinde sıkça Afrodit Buhurdanında Bir Kadın ile Sarı İt’ten alıntılar yaptı, eserlerini haftalık sohbetlerinde mutlaka anardı. Onun keskin gözlem gücünü ve İstanbul’un karanlık yüzünü anlatışını takdir ederdi; Reşat Enis’i toplumcu gerçekçiliğin önemli bir parçası olarak görürdü.
• Sennur Sezer: Cumhuriyet Kitap ekinde (2002) “Reşat Enis’in tüm yapıtları yayımlanıyor” başlıklı yazısında, eserlerin güncelliğini vurguladı: “İlaç endüstrisi sömürüsü, grev kırıcılığı gibi konular günümüzde de geçerli.” Kadın karakterleri ve toplumsal eleştiriyi incelediği yazılarında (örneğin “Reşat Enis’in Üç Romanında Kadınlar”), yazarın yoksulluk ve sömürüye bakışındaki katılığı hem övdü hem de eleştirdi: “Yoksul insanlara bakışı da o denli katı.”
• Tahir Alangu (1959’da Toprak Kokusu üzerine):“Toprak Kokusu (1944), onun romancılığının ikinci devresinin ilk eseridir. O, bu romanı ile Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Kemal Tahir’lerin bir habercisidir.” Bu ifade, Reşat Enis’i Çukurova roman geleneğinin öncüsü olarak konumlandırdı ve sonraki kuşaklara ilham kaynağı olarak gösterdi.
• Oğlu Gökçe Enis (çeşitli röportajlarda, özellikle 1996 Mavi Dergisi, 2006 Sabah Gazetesi):Babasının suskunluğunu en samimi anlatan kişi: “Neden bıraktı bilmiyorum. Emekli olup yürüyüşler yapmaya başladı. Fakat yazmadı. Sanırım küstü.” Ölümünden sonra Yaşar Kemal’in yazısını aktarırken hem övgü hem eleştiriyi paylaştı; babasının vasiyet ettiği son romanın gecikmeli yayınlanmasını da bu küskünlüğün devamı gibi yorumladı.
• Genel edebiyat eleştirmenleri ve akademisyenler (örneğin Mümtaz Sarıçiçek, A. Ömer Türkeş, Mehmet Soğukömeroğulları): Onu “romantik bir toplumcu gerçekçi öncü” (Sarıçiçek’in 2009 kitabı), “Emile Zola ve Maksim Gorki’nin Türk versiyonu” olarak tanımladılar. Eserlerini “facia antolojisi” gibi görenler oldu; sömürü düzenine karşı keskin tanıklığını övdüler, ama yoksullara bakışındaki sertliği eleştirdiler.
Kısaca, Reşat Enis’in ardından söylenenler genellikle “unutulmuş öncü” ve “suskun tanık” etrafında döndü: Yaşar Kemal gibi isimler onu temel taş saydı, Attilâ İlhan eserlerinden alıntılar yaptı, Sennur Sezer güncelliğini vurguladı, oğlu ise küskünlüğünü anlattı. Bu yorumlar, onun mirasını hâlâ canlı tutan, ama tam bir popüler kabul görmemiş bir yazar portresi çiziyor.
OKUMAYA HANGİ ESERİNDEN BAŞLAMALISIN?
Reşat Enis Aygen’in eserleri yoğun toplumsal gerçekçilik içerdiği için, okumaya başlarken en etkili ve erişilebilir olanlardan başlamak mantıklı olur. Onun kalemi keskin, betimlemeleri sert ve doğrudan; bu yüzden ilk kitapta hem üslubuna alışmak hem de en güçlü temalarını yakalamak önemli.
İşte okumaya başlamak için önerdiğim sıralı liste (en çok tavsiye edilen ve “giriş” niteliği taşıyanlardan başlayarak):
1. Toprak Kokusu (veya Kara Toprak adıyla yeniden basılan hali): En sık “başlangıç için ideal” kabul edilen eser. Adana pamuk tarlaları, toprak işçileri, ağa-işçi çatışması… Reşat Enis’in Anadolu gerçeklerini en çıplak haliyle döktüğü roman. Yaşar Kemal ve Orhan Kemal gibi isimler tarafından “yol gösterici” ve “temel taş” olarak anılır. Toplatılmış olması bile onun gücünü gösterir. Eğer Reşat Enis’i tanımak istiyorsan buradan başla, en ikonik ve etkili giriş kapısı.
2. Afrodit Buhurdanında Bir Kadın: Fabrika işçileri, maden çilesi, yoksul kadınların çifte sömürüsü… Nâzım Hikmet’in “Türk edebiyatının temel taşı” dediği eser. İstanbul’un emekçi kesimlerini ve sömürü düzenini sertçe ele alır. Toplumcu gerçekçiliğe ısınmak için mükemmel ikinci adım. Kadın karakterleri ve işçi dramı üzerinden yazarın öfkesini en net hissedersin.
3. Sarı İt: 1960’lar Türkiye’si, işçi hareketleri, sarı sendikalar, grev kırıcılığı… Edebiyatımızın ilk “işçi romanı” sayılır. Sendika-patron ilişkileri ve sınıf mücadelesi meraklıları için vazgeçilmez. Daha olgun bir üslup, günümüze yakın temalar üçüncü sırada çok iyi oturur.
4. Ekmek Kavgamız: İstanbul’un balıkçıları, kenar mahalleleri, günlük geçim kavgası… Büyük şehirdeki yoksulluk ve emekçi dramı. Daha yumuşak bir giriş istersen buradan da başlanabilir, ama yukarıdakiler kadar “vurucu” olmayabilir.
5. Kırmızı Karanfil (son romanı, 2006’da basıldı): Vasiyetle yayınlanan, 1980’ler Türkiye’sine mizahla karışık eleştirel bakış. Suskunluk döneminin meyvesi. Yazarın küskünlüğünü ve son öfkesini anlamak için en sona bırakmak iyi olur.
KAYNAKÇA
*eksisözlük.com
*edebiyatfakultesi.com
*turkedebiyatcikar.com
*edebiyatvesanatakademisi.com
*academia.edu
*wannart.com
*turkedebiyati.com
***
