NİKOLAY VASİLYEVİÇ GOGOL
1 Nisan 1809 - 4 Mart 1852
Yıl 1940, Roma’nın ılık bahar sonuydu. Nikolay Vasilyeviç Gogol, Via Felice’deki mütevazı bir evde, yatağında hareketsiz yatıyordu. Yüzü balmumu kadar soluk, göz çukurları derinleşmiş; bir zamanlar kıvrak zekâsı, capcanlı anlatımlarıyla herkesi büyüleyen adam, şimdi ölümün gölgesinde solgun bir siluete dönüşmüştü.
Arkadaşları, özellikle Kontes Zinaida Volkonskaya’nın villasında geçirdiği günlerin hatıralarıyla başında nöbet tutuyorlar ama hepsi aynı korkuyu taşıyorlardı.
Bu hastalık, önceki rahatsızlıkları gibi değildi. Bedeni yanıyor, midesi hiçbir şeyi kabul etmiyor, nefesi kesik kesik, zayıf çıkıyordu. Doktorlar çaresiz omuz silkiyor, “Elimizden bir şey gelmez” diyorlardı. Gogol ise kendi kendine fısıldıyordu, “Tanrı’nın beni koruyacak… Ölüm elini geri çekecek.” O kritik gece, odanın loş mum ışığında Gogol’un bilinci bulanıklaşıyordu.
Ukrayna’nın uçsuz bucaksız ovalarını, annesinin anlattığı cehennem ateşini, Puşkin’in gülümseyen yüzünü ve Müfettiş’in sahnede alkışlanırken yüreğini parçalayan sahnelerini görüyordu. Bir an göğsüne ağır bir taş oturdu; geçmişteki boş kahkahalar, alaycı kalemi, yazdıklarının yalnızca eğlenceye yaradığı günahlar bir anda üstüne çöktü, “Ne için yaşadım ben?” diye mırıldandı, sesi zar zor duyuluyordu. “İnsanları güldürdüm ama ruhlarını düzeltmedim. Eğlendirdim ama onları Tanrı’ya yaklaştırmadım.”
Tam o sırada kapı hafifçe aralandı. İçeri giren, sadık bir dostun gölgesiydi, Roma’daki yalnızlığını paylaşan biri. Ama Gogol onu fark etmedi; gözleri tavana dikili, dudakları dua eder gibi kıpırdıyordu, “Hastalık… lütuf… gökten inen bir lütuf…” Sözleri, sonradan Yazarın İtirafı’nda yazacağı gibi, içinden taşan bir minnettarlıktı.
Ölüm korkusuyla karışık bir şükran kapladı ruhunu; sanki Tanrı, onu uçurumun kenarından çekip almış, “Henüz vaktin gelmedi” demişti. Zor geçen gecenin sabahında ateşi düştü. Gogol’un gözleri yeniden ama bu kez bambaşka bir ışıltıyla parlamaya başladı. Artık yalnızca yazar değildi, içi manevi görev duygusuyla dolmuştu. “Eserlerim bundan sonra kimseyi eğlendirmeyecek” diye düşündü. “İnsanları düzeltmek, onları Tanrı yoluna yöneltmeliyim.” O andan itibaren Ölü Canlar’ın ikinci cildi onun için bir kurtuluş projesine, aynı zamanda vicdanının ağır yükü altında ezildiği bir inanca dönüştü.
Roma’nın uzak çan sesleri yankılanırken Gogol yatağından doğruldu. Zayıf, titrek elleriyle kalemini aldı. Hayatının en büyük eşiğini aşmıştı. Ölümden dönmüş ama asıl önemlisi, eski kendisinden dönmüştü. Artık gülmek yetmiyordu; ağlamak, dua etmek, insanları uyandırmak gerekiyordu. Ve bu uyanış, trajik sonuna dek onu terk etmeyecekti.
HAYATI
Nikolay Vasilyeviç Gogol’ün hikâyesi; trajedi, mistisizm, hiciv ve derin manevi krizlerle dolu bir ömürdür.
1 Nisan 1809’da (eski takvimle 20 Mart) Ukrayna’nın Poltava eyaletindeki Velikiye Sorochintsy köyünde doğdu. Asıl soyadı Yanovsky’ydi; ailesi daha sonra Gogol soyadını aldı (büyükbabasının Kazak kökenine atıfla) Babası Vasily Afanasyevich Gogol-Yanovsky küçük bir toprak sahibi, posta memuru ve amatör oyun yazarıydı; annesi Maria Ivanovna ise aşırı dindar, mistik eğilimli bir kadındı.
Gogol 12 çocuklu bir ailenin en büyüğüydü (bazı kardeşleri erken öldü) Çocukluğu Ukrayna kırsalında geçti; annesinin dini hikâyeleri, babasının tiyatro oyunları ve halk masalları hayal dünyasını şekillendirdi. Nezhin’deki Nizhyn Gymnasium'da okudu, burada edebiyata ve tiyatroya ilgi duydu ama pek parlak bir öğrenci değildi; utangaç, tuhaf ve “gizemli cüce” lakaplı bir çocuktu.
19 yaşındayken St. Petersburg’a gitti; yazar ve aktör olmak istiyordu. İlk şiiri Hans Küchelgarten (1829) fiyaskoydu, kendisi bastırdı sonra toplatıp yaktı. Memur olarak düşük maaşlı işlerde çalıştı, yoksulluk çekti. 1831’de Alexander Puşkin’le tanıştı; Puşkin onun en büyük ilham kaynağı ve rehberi oldu.
1836’da en ünlü oyunu Müfettiş (Ревизор) sahnelendi. Bürokrasiyi acımasızca alaya alan bu komedi hem Çar I. Nikolay tarafından beğenildi hem de büyük skandal yarattı. Eleştiriler Gogol’ü derinden yaraladı, “Beni yanlış anladılar” diyerek yurt dışına kaçtı.
1836-1848 arası çoğunlukla Avrupa’da, özellikle Roma’da yaşadı. Puşkin’in 1837’deki ölümü onu yıktı; edebiyatını eğlenceden toplumu düzeltmeye dönüştürdü. Bu dönemde ağır hastalıklar geçirdi (1840’ta Roma’da ölümcül bir kriz yaşadı, iyileşmesini Tanrı’nın lütfu olarak gördü)
1842’de başyapıtı Ölü Canlar'ın (Мёртвые души) birinci cildi yayınlandı. Serfleri “ölü can” olarak alan bir dolandırıcıyı anlatan epik hiciv, Rusya’yı sarsan bir eser oldu. Aynı yıl Palto (Шинель) hikâyesiyle Rus realizminin temelini attı (Dostoyevski’nin ünlü sözü: “Hepimiz Gogol'un Palto’sundan çıktık”)
1840’ların ortasından itibaren de dindarlık krizi derinleşti; kendini “günahkâr” olarak gördü, edebiyatı Tanrı’ya hizmet aracı saymaya başladı. 1847’de Arkadaşlarımla Yazışmalardan Seçmeler adlı muhafazakâr-dini kitabını yayınladı; bu, liberal aydınlarca ihanet olarak görüldü, Belinski ünlü mektubunda onu sert eleştirdi.
Ölü Canlar'ın ikinci cildini yazmaya çalıştı ama vicdan azabı, aşırı oruç ve fanatik bir rahibin etkisiyle neredeyse bitmiş elyazmasını 1852’de yaktırdı. Son günlerinde açlık grevi benzeri bir oruç tuttu (günahlarından arınmak için)
4 Mart 1852’de (eski takvimle 21 Şubat) Moskova’da 42 yaşında öldü. Ölüm nedeni muhtemelen açlık, bitkinlik ve yanlış tıbbi müdahalelerdi. Gogol’ün hayatı, Ukrayna kökenli neşeli bir hikâyeciden, mistik ve trajik bir peygambere dönüşüm hikâyesidir.
Erken yaşta büyük başarıya ulaştı ama manevi çatışmalarla boğuşarak genç öldü. Eserleri Rus edebiyatında realizm, grotesk ve psikolojik derinliğin kapılarını açtı; Dostoyevski, Çehov, Bulgakov gibi yazarları derinden etkiledi.
ARDINDAN
Ivan Turgenev; çağdaşı ve hayranı: Gogol’ü, zeki, tuhaf ve hasta bir yaratık olarak tanımladı. Ölüm haberini duyunca büyük üzüntü yaşadı; Gogol’ün anlaşılmaz ruhsal tuhaflığını vurgulayarak onun trajedisini, kendi kendini yok etme olarak yorumladı. Turgenev, Gogol’ün ölümünden kısa süre önce bir yazısında onun kaybını, “Rus edebiyatının büyük bir yarasının açılması” diye nitelendirdi ve bu yüzden sansür tarafından cezalandırıldı hatta kısa süre hapsedildi.
Sergey Aksakov; Slavofil yazar ve yakın arkadaşı: Gogol’ün ruhsal tuhaflığını ve anlaşılmaz manevi yapısını vurguladı. Ölümünden sonra onu, “kendi vicdanının kurbanı” olarak gördü; aşırı dindarlığın ve Ölü Canlar II. cildini yakmasının trajik sonucunu ele aldı. Aksakov, Gogol’ün son yıllarını manevi kriz olarak betimledi ve yasını derin bir acıyla ifade etti.
Pyotr Vyazemsky; şair ve eleştirmen: Ölüm üzerine, “Hayatın bir muammaydı, ölümün de öyle” diyerek Gogol’ün gizemli kişiliğini özetledi. Bu ifade, çağdaşları arasında en çok yankı bulanlardan biri oldu; Gogol’ün hem hayatı hem ölümü çözülemeyen bir bilmece olarak görüldü.
Vissarion Belinski; etkili eleştirmen, ölümünden önce ölmüştü ama etkisi devam etti: Gogol’ün son dönem muhafazakâr tutumunu (1847’deki Seçmeler kitabı) sert eleştirmişti; ölümünden sonra liberaller onun gerici saplantılarının kurbanı olduğunu söyledi. Belinski’nin ünlü Gogol’e Mektup'u, ölüm sonrası tartışmaları alevlendirdi.
Genel edebiyat çevresi ve söylentiler: Pek çok çağdaş, Gogol’ün ölümünü edebi intihar veya kendi eliyle yarattığı trajedi olarak yorumladı. Ölümünden 10 gün önce elyazmalarını yakması, kefaret ya da şeytanın kandırması diye görüldü. Bazı çevrelerde diri diri gömülme korkusu (kataleptik nöbetler nedeniyle) efsaneleşti. 1931’de mezarının açılması bu söylentileri körükledi. Muhafazakârlar manevi arayışını övdü, liberaller ise dini fanatizmin kurbanı, dedi.
Sonraki nesillerde yankı, Dostoyevski gibi: Dostoyevski, Gogol’ü “Hepimiz Gogol'un Palto’sundan çıktık” diyerek yüceltti ama onun trajik sonunu Rus edebiyatının karanlık yüzü olarak hatırladı. Genel olarak, ölüm Gogol’ü çözülemeyen bir deha olarak kalıcılaştırdı.
ESERLERİ
İki Soylu Kişinin Öyküsü, Masallar, Müfettiş, Palto, Ölü Canlar, Burun, Bir Delinin Hatıra Defteri, Portre, Eski Zaman Beyleri, Taras Bulba, Fayton, Kumarbazlar, Dava, Evlenme, Petersburg Hikayeleri, Dikanka Yakınlarındaki Bir Çiftlikte Akşam Toplantıları, Dostlarımla Yazışmalardan Seçilmiş Parçalar
KAYNAKÇA
Gogol’ün kendi eserleri ve otobiyografik metinleri (özellikle “Yazarın İtirafı”)
Gogol’ün mektupları (özellikle Puşkin’e, annesine, arkadaşlarına yazdıkları derlemeler)
Sergey Aksakov (Gogol ile tanışmamın tarihi)
Ivan Turgenev’in Gogol üzerine yazıları ve anıları
Pyotr Vyazemsky’nin günlükleri ve şiirsel yorumları
Vissarion Belinski’nin Gogol’e yazdığı ünlü mektup ve eleştirileri
Nikolai Berg’in Gogol’ün son günleri üzerine tanıklıkları
Gogol’ün biyografileri (Vladimir Nabokov – “Nikolay Gogol”, Henri Troyat – “Gogol”, Donald Fanger – “The Creation of Nikolai Gogol”)
Rus edebiyat tarihi kaynakları (örneğin D. S. Mirsky, Victor Erlich, Richard Peace’in Gogol monografileri)
Ölüm sonrası çağdaş gazete ve dergi yazıları (1852 Moskova ve St. Petersburg basınından alıntılar)Sovyet dönemi Gogol araştırmaları (örneğin Gippius, Setchkarev’in çalışmaları)
***
