HALİT ZİYA UŞAKLIGİL
(1868 – 27.03.1945)
Zihnimi muazzam bir kütüphanenin loş köşelerine benzeten o amansız hayal, yine o eski süzgün kandillerin titrek ışığında uyanıyor.
Ömrümün sonuna yaklaşırken hatıralar, birer birer ruhumun perdesine yansıyor. Bir gümüş kaşığın narin porselene vuruşundaki o ince ses...
İşte bu ses, beni İzmir’in o asude akşamüstlerinden alıp İstanbul’un o boğucu ve görkemli saray koridorlarına fırlatıyor. Sarayda, o ağır üniformamın içinde hapsolmuşken ruhumun sessiz feryadını kim duyabilirdi? Bir imza, bir mühür, bir protokol kuralı; hepsi boynuma dolanan birer zincir gibiydi. Ben ise o resmiyetin içinde bile gizlice kelimelerin peşine düşüyor, sözlüklerin kuytu köşelerinde teselli arıyordum.
İçimde, gençliğimin o mavi hayalleriyle hayatın kapkara gerçekleri çarpışıyor. Ve Vedat...
İsmi dudaklarımda sönmüş bir ateş külü gibi duran o bedbaht evladım. Onun hayali, odama süzülen solgun bir ay ışığı gibi geliyor ve geçiyor. Acı, benim için sadece bir duygu değil; bir yaşam biçimi, bir dildir artık.
Şimdi önümde duran bu beyaz kağıt, benim hem sığınağım hem de hesaplaşma yerim. Bir zamanlar bu halime "esriklik" derlerdi oysa bu, sadece yıkılmış bir hayatın üzerinde yükselen hüzünlü bir anıttır.
Hayatı bir romanın kurgusunda aramış bir adam olarak, şimdi kendi hikayemin son satırlarını o hiç bitmeyen "yarım kalmışlık" hissiyle yazıyorum.
HAYATI
Halit Ziya Uşaklıgil, 1866 yılında İstanbul’da, aslen İzmirli olan "Uşaklızâdeler" ailesinin bir ferdi olarak dünyaya gelmiştir.
Modern Türk romancılığının babası ve Servet-i Fünun edebiyatının en güçlü kalemi olarak kabul edilen yazar, eğitimini İstanbul ve İzmir’de tamamlamış; özellikle Fransızca ve Fransız edebiyatına duyduğu ilgi, onun sanatsal çizgisini kökten şekillendirmiştir.
Genç yaşta İzmir’de gazetecilik ve öğretmenlik yaparak başladığı kariyeri, İstanbul’a gelip Reji İdaresi’nde çalışması ve ardından II. Meşrutiyet sonrası sarayda Mabeyn Başkatipliği görevine getirilmesiyle farklı bir boyuta taşınmıştır.
Edebiyat dünyasında asıl devrimi, Batılı anlamda ilk yetkin romanlarımız sayılan Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu eserleriyle gerçekleştirmiştir. Şiirsel, ağır ve süslü bir dille insan ruhunun en derin analizlerini yapan Halit Ziya, Türkçe’ye daha önce girilmemiş psikolojik derinlikler kazandırmış, hayatının son dönemlerinde dilde sadeleşme akımına uyarak eserlerini bizzat kendisi sadeleştirmiştir.
Halit Ziya Uşaklıgil, 1889 yılında İzmir’in köklü ailelerinden birine mensup olan Fatma Memnune Hanım ile evlenmiştir. Bu evlilik sadece kişisel bir birleşme değil, yazarın fırtınalı iç dünyasında bir denge unsuru olmuş, Memnune Hanım ile olan birlikteliğinden Sadun, Güzin, Berrin, Vedat, Akile ve Bülent adlarında çocukları dünyaya gelmiştir. Ancak Halit Ziya’nın hayatı, çocuklarının ardı ardına gelen vefatlarıyla büyük trajedilere sahne olmuştur. Özellikle kızı Berrin’i ve ardından Arnavutluk elçiliğinde görevliyken intihar eden oğlu Vedat’ı kaybetmesi, onun edebi dünyasındaki melankoliyi derinleştirmiş ve bu acıyı "Bir Acı Hikâye" adlı eserinde ölümsüzleştirmiştir.
Siyasi çalkantıların yanı sıra evlat acısı gibi büyük kişisel trajedilerle sınanan yazar, zengin anı kitapları ve mensur şiirleriyle Türk edebiyatında silinmez bir iz bırakarak 1945 yılında İstanbul’da hayata gözlerini yummuştur.
ARDINDAN
Halit Ziya Uşaklıgil (1866-1945), 27 Mart 1945’te uzun bir hastalık sürecinin ardından İstanbul Yeşilköy’deki köşkünde hayatını kaybetti. Cenazesi Bakırköy Camii’ne getirildi ve Bakırköy Kartaltepe Mezarlığı’nda (oğlu Halil Vedat’ın yanına) defnedildi. Ölümü Türk edebiyat camiasında büyük yankı uyandırdı; dönemin gazetelerinde “Üstat Halit Ziya’nın vefatı bütün yurtta ve her sınıf halk arasında büyük tesir uyandırdı.” gibi ifadelerle geniş yer aldı. Binlerce kişi cenazeye katıldı.
Ahmet Hamdi Tanpınar: Ölümünün hemen yayımlanan veda yazısında Halit Ziya’yı Türk romanının kurucusu olarak nitelendirdi. En bilinen ifadeleri şunlar:
* “Bizde asıl romancılık Hâlid Ziya ile başlar.”
*“Hâlid Ziya, Türk romanının başındadır.”
*“Bu geleneğin memlekette kazanacağı her zaferde onun bir payı olacaktır.” Tanpınar, Halit Ziya’yı “yaratılıştan romancı” olarak tanımladı ve Mai ve Siyah’ı “Türkiye’de çağı adına konuşan ilk eser” diye övdü. Bu değerlendirmeler, Halit Ziya’nın edebiyattaki yerini kalıcı biçimde pekiştirdi.
İbnülemin Mahmud Kemal İnal: Vefatına tarih düşürdü. (Ebcet hesabıyla 27 Mart 1945’i veren mısra):
*“Bir romancı geldi, tarih düşürdü; gitti dünyadan bugün Halit Ziya.”
Halit Fahri Ozansoy ve Rıza Tevfik Bölükbaşı, mezar başında hitabeler (konuşmalar) yaptılar. Dönemin basınında bu konuşmalar Halit Ziya’nın edebiyattaki ustalığı ve mirası vurgulanarak aktarıldı.
Gazeteler “Büyük Türk edibi Halit Ziya toprağa verildi”, “Üstad Halid Ziya defnedildi.” başlıklarıyla haber yaptı.
Cenazede “binlerce seveni”nin bulunduğu belirtiliyordu. Ölümü, Servet-i Fünun ve Cumhuriyet dönemi edebiyatının önemli bir köprüsünün kaybı olarak görüldü. İsmail Habib Sevük gibi isimler de anılarını kaleme aldı ancak ayrıntılı bireysel demeçler sınırlı kaldı.(Dönemin koşulları ve savaş yılları nedeniyle)
Halit Ziya’nın ölümü, özellikle oğlu Halil Vedat’ın 1937’deki intiharından sonra zaten içe kapanmış olan yazarın son yıllarıyla birleşince, edebiyat dünyasında “kırık hayatlar” temalı mirasının bir kez daha hatırlanmasına vesile oldu.
Günümüzde de Tanpınar’ın sözleri en sık alıntılanan değerlendirme olarak kalmaya devam ediyor.
ESERLERİ
Romanları: Nemide, Bir Ölünün Defteri, Ferdi ve Şürekası, Sefile, Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırık Hayatlar, Nesl -i Ahir, Kezban-ı Kopya
Hikâyeleri: Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası, Bir Muhtıranın Son Yaprakları, Nakıl, Bu Muydu, Heyhat, Küçük Fıkralar, Bir Yazın Tarihi, Solgun Demet, Bir Şi'r-i Hayal, Sepette Bulunmuş, Bir Hikâye-i Sevda, Hepsinden Acı, Onu Beklerken, Aşka Dairdi, İhtiyar Dost, Kadın Pençesi, İzmir Hikâyesi, Kar Yağarken
Büyük hikâyeler: Heyhat; Bu muydu?
Oyunları: Firuzan, Kâbus, Fare
Hatıraları: Kırk Yıl, Bir Acı Hikâye, Saray ve Ötesi
Gezi Yazıları: Almanya Mektupları, Alman Hayatı
Denemesi: Sanata Dair
Mensur Şiir: Mezardan Sesler, Mensur
Şiirler
Ansiklopedik kitapçıklar: Hamil, Va'z-ı Hamil; Mebhas-ülKıhf; İlm-i Simya; Bukalemun-ı Kimya.
Sohbetler, makaleler: Kenarda Kalmış; Sanata Dair.
KAYNAKÇA
https://islamansiklopedisi.org.tr/usakligil-halit-ziya
https://www.turkedebiyati.org/halit-ziya-usakligil/
https://www.biyografi.info/kisi/halit-ziya-usakligil
https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkiyat/issue/25925/273229
https://tr.wikipedia.org/wiki/Halit_Ziya_U%C5%9Fakl%C4%B1gil
https://www.turkishliterature.net/30-mart-1945-ustad-halid-ziya-defnedildi/
https://www.turkishliterature.net/halid-ziya-usakligil-dun-sabah-vefat-etti/
https://www.turkishliterature.net/edebiyatimizin-buyuk-kaybi-halit-ziya-usakligil/
https://www.cumhuriyet.com.tr/kultur-sanat/halid-ziya-usakligil-kimdir-halid-ziya-usakligilin-kitaplari-2313152
https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/usakligil-halit-ziya
https://dergipark.org.tr/en/pub/aybukulliye/issue/65111/972320
***
