MEHMET KAPLAN
"Edebiyat hayat tarzıdır."
05 Mart 1915 tarihinde Eskişehir’in Sivrihisar ilçesinde doğan Mehmet Kaplan, ortaöğrenimini Eskişehir’de tamamladı. İstanbul Yüksek Öğretmen Okulu Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. Yüksek Muallim Mektebi ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Şubesi’nden mezun olduğu yıl, M. Fuat Köprülü tarafından asistan adayı olarak Türkiyat Enstitüsü’ne alındı (1939). Ancak Köprülü’nün siyasete atılarak üniversiteden ayrılması üzerine XIX. Asır Türk Edebiyatı Kürsüsü’nün başına getirilen Ahmet Hamdi Tanpınar’ın asistanı oldu. 1942’de doktorasını verdi. 1944’te doçentliğe, 1953’te profesörlüğe yükseldi. 1958’de, Erzurum’da kurulan Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin dekanlığına atandı. Burada yönettiği doktora tezleriyle sonraki akademisyen kuşaklarının temelini attı. 1959’da bu görevinden ayrılarak iki yıl için Fransa’ya ve İngiltere’ye gitti.
Türk Halk Edebiyatı sahasında ilk çalışmaları burada başlatarak asistanlarıyla beraber derlemelerde bulundu. 1960’ta İstanbul’daki kürsüsüne döndü. 1962 yılında Tanpınar’ın vefatından sonra, Yeni Türk Edebiyatı kürsüsünün başına getirildi. 1974 yılında Türkiyat Enstitüsü müdürü, 1982’de Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü başkanı, 1983’te ikinci defa Türkiyat Araştırma Merkezi müdürü oldu. Ekim 1983’te Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurulu üyeliğine seçildi. Bu resmî görevlerinin yanı sıra Kültür Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Devlet Planlama Teşkilâtı’nın kurduğu kültür, dil ve edebiyat komisyonlarının çoğunda görev aldı. 1936’da öğrenci bursuyla Almanya’da, 1949-1950 ve 1959-1960 yıllarında Fransa ve İngiltere’de, 1967’de Almanya, Fransa, İngiltere ve İsviçre’de inceleme ve araştırma yapmak üzere bulunan Mehmet Kaplan, ayrıca Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde konferanslara ve seminerlere katıldı.
Ocak 1984’te emekli oldu ve ölümüne kadar Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi’nde yüksek lisans ve doktora dersleri verdi. Mezarı Karacaahmet Kabristanı’ndadır. Kendisine Millî Kültür Vakfı tarafından “millî kültüre hizmet şeref armağanı” verilmiş (1981), emekliliği münasebetiyle Dergâh Yayınları tarafından Mehmet Kaplan’a Armağan (İstanbul 1984), ölümünden sonra da Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü’nce Mehmet Kaplan İçin (Ankara 1988) adlı kitaplar yayımlanmış, ayrıca Boğaziçi (Mart 1986, sy. 45) ve Türk Edebiyatı (Mart 1986, sy. 149) dergileri onun için birer özel sayı çıkarmıştır.
Akademik hayatının henüz başındayken 1939 yılında, Hareket Dergisi’nde çıkan “Manzara” adlı manzume, onun ilk ürünüdür. Yazı hayatına 1939 yılında şiirle başlayan Mehmet Kaplan, zihnini meşgul eden hemen bütün fikirleri deneme ve makalelerinde ortaya koymuş, yıllar boyunca giderek olgunlaşan düşünce sistemi bu yazılar vasıtasıyla sonraki nesilleri etkilemiştir. Nuri Hisar, Ruhi Çınar, K. Domaniç, Osman Okatan, Osman Selçuk, Nuri Tarhan takma adlarını da kullanan Kaplan’ın büyük bir kısmı Hareket, Gençlik, Çığır, İnkılâpçı Gençlik, İstanbul, Bizim Türkiye, Yeni Sabah, Komünizme Karşı Mücadele, Hisar, Türk Yurdu, Çağrı, Türk Düşüncesi, Yol, Türk Kültürü, Milliyet, Büyük Türkiye, Bayrak, Türk Edebiyatı, Tercüman, Millî Kültür, Kaynaklar, Türk Dili’nde olmak üzere 100’e yakın gazete ve dergide yayımlanan deneme, makale ve tercümelerinden bir kısmı kitap haline gelmiştir.
Bir Yeni Türk Edebiyatı uzmanı olmakla birlikte Mehmet Kaplan, edebiyatımıza bir bütün olarak bakmıştır. 15. yüzyıl şairi Eşrefoğlu Rumî üzerine hazırladığı lisans teziyle akademik çalışmalara adım atan Kaplan’ın söz konusu tutumunun en bariz örneği Tip Tahlilleri adlı kitabıdır. Çalışma, Türklerin tarihinde çok önemli yer edinmiş olan alp, gazi, veli tiplerini tarihî seyir ve bir bütünlük anlayışı içinde ele almıştır. Gerek bu kitap, gerek diğer makale ve denemeleri kuvvetle ortaya koyar ki Mehmet Kaplan salt bir edebiyat incelemecisi olarak kalmamış, mensubu bulunduğu Türklüğün ortak bilinçaltını ortaya koymaya yönelen bir kültür tarihçisi kimliği edinmiştir. Millet olmanın temelini kültür olgusunda bulan Mehmet Kaplan, denemelerinin çok büyük bir kısmında, Türk milliyetçiliğinin temel değerleri üzerinde ısrarla durmuştur.
Mehmet Kaplan’ın edebiyat incelemeleri alanına getirdiği en önemli katkı, Klasik Türk Edebiyatı incelemelerinin başlıca gereci olan şerh anlayışının ötesine geçerek tahlil/analiz yöntemini getirmesidir.
1950’den sonraki girişimleriyle metin yayımının devlet tarafından gerçekleştirilmesine öncülük eden Kaplan, Millî Eğitim Bakanlığının yetmişli yılların hemen başında ilk örnekleri verilen 1000 Temel Eser dizisinin de mimarı olmuştur denilebilir.
Önceleri incelemelerini metnin anlatım biçimine dayandırırken daha sonraki yıllarda sanatçının kişiliği, biyografisi, psikolojisi gibi öznel etkenlerle metin arasında bağlantılar kuran bir yaklaşımla edebiyat tarihine yöneldi. Kaplan’ın yabancı dilleri: Fransızca, İngilizce, Almancadır. 23 Ocak 1986 tarihinde aramızdan ayrılmıştır.
Mehmet Kaplan’ın Eserleri:
Akademik Tezler:
Travay: Eşrefoğlu Rumi, Hayatı ve Eserleri, 1937
Lisans Tezi: Emir Sultan, 1939
Doktora Tezi: Namık Kemal, Hayatı ve Eserleri, 1942
Doçentlik Tezi: Tevfik Fikret ve Şiiri, 1944
Profesörlük Tezi: Şiir Tahlilleri I (Akif Paşa’dan Yahya Kemal’e)
Kitaplar:
A) İlmî Araştırmalar:
Tevfik Fikret ve Şiirleri, 1946, genişletilmiş bsk. 1971, 1978, son baskı 1998
Namık Kemal, Hayatı ve Eserleri, 1948
Şiir Tahlilleri I (Akif Paşa’dan Yahya Kemal’e), 1954, son baskı 1999
Tanpınar‘ın Şiir Dünyası, 1963, 1983.
Şiir Tahlilleri II (Cumhuriyet Devri Türk Şiiri), 1965, ilâvelerle 1973, 7. bsk. 1998) son baskı 1999
Hikâye Tahlilleri, 1979, 7.bsk.1994
Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar I, 1976, son baskı 1999.
Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar II , 1987, son baskı 1999.
Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar 3: Tip Tahlilleri, 1985, son baskı 1996
B) Denemeler, İncelemeler, Mektuplar
Nesillerin Ruhu, 1967, 4. bsk. 1978, son baskı 1999.
Büyük Türkiye Rüyası, 1969, 4. bsk. 1998
Edebiyatımızın İçinden, 1976, 1998,
Türk Milletinin Kültürel Değerleri, 1977
Oğuz Kağan Destanı, 1979
Kültür ve Dil, 1982, 11. bsk. 1998, son baskı 1999.
C.1. Metin Neşri (Bugünkü Dile Çevirme ve Önsöz)
Ahmet Haşim‘den: Bize Göre, Gurebahane-i Laklakan, Frankfurt Seyahatnamesi, 1969, 1981.
Ziya Gökalp‘tan: Türkçülüğün Esasları, 1972.
Namık Kemal’den: İntibah, 1972
C.2. Metin Derlemesi ve Neşri (Öğrencileriyle birlikte)
Köroğlu Destanı, (Behçet Mahir Efendi’den Mehmet Akalın, Muhan Bali ile), 1973.
Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi I 1839-1865 (İ. Enginün, Birol Emil ile) 1974, 1988
Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi II 1865-1876 (İ. Enginün, B. Emil ile birlikte), 1978, 1993.
Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi III (A. Vefik Paşa, A. Midhat, Ş. Sami vs.) (İ. Enginün, B. Emil, Z. Kerman ile birlikte), 1979,
Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi IV (Ekrem, Hâmid, Sezai ve Ara nesil, (İ. Enginün, B. Emil, Z. Kerman ile birlikte), 1982
Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi V (M. Naci, B. Fuad, A. Rasim vs. (M. Kaplan’ın izinden İ. Enginün, B. Emil, Z. Kerman tarafından) 1989
Devrin Yazarlarının Kalemiyle Millî Mücadele ve Gazi Mustafa Kemal, II c. (İ. Enginün, B. Emil, N. Birinci, A. Uçman’la birlikte), 1981, 1992
Atatürk Devri Fikir Hayatı, II c., İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman ile birlikte)1981, 1992.
Atatürk Devri Türk Edebiyatı, II c., (İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman ile birlikte)1982, 1992
Atatürk Şiirleri, (N. Birinci’yle birlikte), 1982, 1995
Cenap Şahabettin’in Bütün Şiirleri (İ. Enginün, B. Emil, N. Birinci, A. Uçman ile birlikte) 1985.
D) Lise Ders Kitapları:
Edebiyat Lise 1 1976, Edebiyat Lise 2 1977, Edebiyat Lise 3, 1977.
E) Ahmet Hamdi Tanpınar İçin
Ahmet Hamdi Tanpınar‘ın Bütün Şiirleri, 1976. Yazarın kitap halinde olan, süreli yayınlarda yayınlanan ve evrakından kalan şiirlerini bir araya getirdi.
XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Beş Şehir, Huzur, Mahur Beste, Sahnenin Dışındakiler, Saatleri Ayarlama Enstitüsü gibi kitapların Tanpınar’ın ölümünden sonraki baskılarına ön ayak oldu ve önsöz yazdı.
Edebiyat Üzerine Makaleler (Haz: Z. Kerman), Yaşadığım Gibi (Haz: B. Emil), Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mektupları (Haz: Z. Kerman) kitaplarına önsöz yazdı.
Ölümünden Sonra:
Mehmet Kaplan’dan Seçmeler, 2 c., Haz. İnci Enginün, Zeynep Kerman, 1988.
Âli’ye Mektuplar (Haz: İnci Enginün-Zeynep Kerman), 1992.
Sevgi ve İlim (Haz. Ezel Erverdi), 2002.
Not: Mehmet Kaplan’ın 1939-1986 tarihlerinde yazdığı 1517 deneme- makaleden bir kısmı yukarıda adı geçen kitaplara girmiş, onların bir kısmı ve 124 tercümesi, 22 şiiri yayınlarda kalmıştır. Mehmet Kaplan’ın bibliyografyası:
Mehmet Kaplan’a Armağan, İ. Enginün, Z. Kerman, 1984,
Mehmet Kaplan Hayatı ve Eserleri, Z. Kerman, İnci Enginün, 2000, (Mehmet Kaplan’ın hatıralarıyla birlikte) kitaplarında yayınlanmıştır.
***
Kaynaklar:
Dergah (İnternet Sitesi)
Türk Edebiyatı (İnternet Sitesi)
Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (İnternet Sitesi)
Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İnternet Sitesi)
