CEVAT FEHMİ BAŞKUT
1 Ocak 1905-15 Mart 1971
Adile Ayda, “Böyle İdiler Yaşarken” adlı romanında: “ Cevat Fehmi Başkut, uzun boylu, geniş omuzlu, geniş alınlı bir insandı. Yüzünün çizgileri çok belirgindi yani büyük gözler, büyük burun, büyük ağız… Yüksek numaralı ve kalın çerçeveli gözlük takardı. Arada bir gözlüğünü çıkardığı zaman yumuşak, aciz, ürkek bakışlı bir adam olurdu” diyerek anlatır ve ona ayırdığı bölümde bir anısından aşağıdaki gibi bahseder:
Cevat Fehmi:
- Bugünkü Şehir röportajını gördünüz mü? Bizim bahçıvan yaptı.
- Bahçıvan mı? Anlamadım.
- Dediğim gibi işte. Bundan iki ay evvel patronlar bahçeyi tanzim etmeye karar verdiler. Bahçıvan arıyoruz, diye ilan verdik. Gelenler arasında temiz pak giyinmiş bir genç vardı. Bütün şartlarımızı kabul ediyor, bizim verdiğimizden daha az ücrete razı oluyor, işe alınmak için ısrar ediyordu. Biz de aldık. İki aydır mükemmel bahçıvanlık yapıyor. Geçenlerde bana yazdığı hikâyeleri gösterdi. Hiç de fena değil. Bir de röportaj denemesi yapmak için ısrar etti. Ben de fırsat verdim kendisine. İşte bugün ilk röportajı basıldı bahçıvan Yaşar Kemal'in İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Başkanı olduğu dönemde "Babıali’nin babası" olarak anılan Başkut; Abdi İpekçi, Leyla Umar, Burhan Felek gibi nice isimlerin yetişmesine vesile oldu.
HAYATI
1905 yılında Bulgaristan’ın Edirne sınırına yakın bir kasabası olan Eğridere’de dünyaya gelen Cevat Fehmi Başkut, memur bir babanın ve ev hanımı bir annenin oğlu olarak hayata başladı. Babasının görevi nedeniyle çocukluğu Anadolu’nun farklı şehirlerinde halkın gerçek sorunlarını gözlemleyerek geçti. İstanbul’a yerleştikten sonra gazeteciliğe en alt basamaklardan başlayarak Vakit, Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerde muhabirlikten genel yayın yönetmenliğine kadar yükseldi.
Bu mesleki tırmanış sırasında hayatını Fatma Hanım ile birleştirdi; bu evlilikten Yaman isminde bir oğlu ve Sibel isminde bir kızı dünyaya geldi. Aile hayatındaki bu düzen, onun yazı masasındaki disipliniyle birleşti.
Gazetecilikte Abdi İpekçi ve Leyla Umar gibi isimlerin haber namusu anlayışlarını bizzat şekillendirdi; onlara, "Babıali’nin dürüstlük yasalarını" öğretti. Yazı işleri masasında kurduğu bu sert ama adil okul, Türk basınının modernleşme sürecindeki en somut mirası oldu.
Edebiyat sahasında ise halkın içinden çekip çıkardığı karakterlerle toplumsal bir vicdan inşa etti. Yazdığı oyunlar aracılığıyla Kemal Sunal ve Şener Şen gibi aktörlerin sinemada devleşeceği o "idealist ama toplumla çatışan dürüst adam" prototipini yarattı. Özellikle Paydos eseriyle Atina’da alkışlanarak Türk ve Yunan sanat dünyası arasında ilk kültürel diplomasi köprüsünü kuran isim oldu. İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Başkanı olarak binlerce basın emekçisinin özlük haklarını ve meslek onurunu savunan hukuki zeminler hazırladı.
Hayatı boyunca eğilmeyen kalemi ve toplumsal dertleri omuzlayan yorgun kalbi, 15 Mart 1971'de İstanbul’da geçirdiği bir kriz sonucu durdu. Geride, sadece tiyatro sahnelerinde yaşayan karakterler değil, dürüstlüğü bir yaşam biçimi olarak benimsemiş bir gazeteci ve sanatçı nesli bıraktı.
ARDINDAN
Burhan Felek: "Babıali’nin haysiyetini omuzlarında taşıyan son şövalyeydi" diyerek, Başkut’un gazetecilik mesleğinin onurunu korumak için verdiği tavizsiz mücadeleyi vurguladı.
Abdi İpekçi: Gazetecilikte dürüstlüğün ve disiplinin kitabını yazan hoca olarak andı. İpekçi için o; sadece bir müdür değil, mesleki ahlâkın canlı bir örneğiydi.
Haldun Taner: Yakın dostu ve çağdaşı olan büyük yazar Taner, Başkut’un ardından onun gözlem yeteneğine hayranlığını dile getirerek "Sokağın sesini sahneye en yalın ve en namuslu hâliyle taşıyan oydu" ifadesini kullandı.
Metin And: Tiyatro tarihçisi ve eleştirmen Metin And, Başkut’un vefatıyla Türk tiyatrosunun, halkla kurduğu en sahici köprüyü kaybettiğini belirtti. Özellikle Paydos ve Buzlar Çözülmeden eserlerinin yarattığı toplumsal etkinin yerinin doldurulamayacağını savundu.
Yaman Başkut (Oğlu): Babasının vefatından sonra onu her zaman; Hiçbir iktidarın karşısında eğilmeyen, evinde de dışarıda da aynı disiplinli ve âdil adam olan biri, olarak tarif etti. Babasının mirasını bir şeref madalyası gibi taşıdığını her fırsatta dile getirdi.
Mithat Bereket (Torunu): Yıllar sonra dedesini anarken onun, entelektüel mirası ve toplumsal vicdanı sayesinde gazetecilik yolunu seçtiğini ve dedesinin adının geçtiği her yerde dürüstlük kavramının yankılandığını ifade etmiştir.
Aziz Nesin: Nesin, onun toplumdaki aksaklıkları sahneye taşıma cesaretini övdü. Özellikle bürokrasi ve küçük çıkar ilişkilerini anlatmasını değerli buldu. Fakat Nesin’in bakışı da örtük olarak şunu söyler, "Başkut’un eleştirisi sert değil, daha yumuşak bir toplumsal hicivdir."
Muhsin Ertuğrul: Türk tiyatrosuna hizmet eden üretken bir oyun yazarı olduğunu vurguladı. Sahneye uygun, oynanabilir oyunlar yazmasını özellikle takdir etti. Bu aslında büyük bir övgü gibi görünür ama tiyatro dünyasında şu anlama da gelir, "Sahne tekniğini iyi bilen ama estetik devrim yapmayan yazar."
ESERLERİ
Büyük Şehir (1943) Ayarsızlar (1944) Hacı Kaptan (1945) Küçük Şehir (1946) Soygun (1946) Koca Bebek (1947) Paydos (1948) Sana Rey Veriyorum (1951) Kadıköy İskelesi'nde (1953) Makine (1953) Harput'ta Bir Amerikalı (1955) Kleopatra'nın Mezarı (1957) Tablodaki Adam (1958) Hacıyatmaz (1960) Öbür Gelişte (1960) Göç (1962) Buzlar Çözülmeden (1964) Hepimiz Birimiz İçin (1965) Üzüntüyü Bırak (1965) Ayna (1966) Emekli (1967) Ölen Hangisi (1969) Dostlar (1970)
Filmografi (Eser olarak)
Soygun (1953) Buzlar Çözülmeden (1965) Deli Deli Küpeli (1986) Paydos (2004)
KAYNAKÇA
.https://tr.wikipedia.org/wiki/Cevat_Fehmi_Ba%C5%9Fkut#Eserleri
• https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/baskut-cevat-fehmi
• https://www.tgc.org.tr/kurumsal/onceki-baskanlarimiz/106-cevat-fehmi-baskut.html
• https://islamansiklopedisi.org.tr/turkiye
• https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkbilig/article/696969
• https://www.biyografya.com/tr/biographies/cevat-fehmi-baskut-b547a995
• https://www.onkajans.com/cevat-fehmi-baskut
• https://tr.wikipedia.org/wiki/Cevat_Fehmi_Ba%C5%9Fkut
• https://tiyatrolar.com.tr/cevat-fehmi-baskut
***
Editör: Nüzhet Ünlüer
