AHMET HAMDİ TANPINAR
(1901-1962)
Ahmet Hamdi, o gün İstanbul’un loş bir kış öğlesinde içinde heyecan, korku karışımı tuhaf bir duyguyla yürüyordu.
Şiirlerini ezberleyip durduğu, her dizesi ruhunun derinliklerinde yankılanan şairin, Yahya Kemal'in evine gidiyordu. Cebindeki kâğıtlara yazdığı o toy dizelere dokunup dururken elleri titriyordu...
İçindeki kuşku, merdivenleri ağır ağır çıkarken kendini ele veriyor, her basamak bir asır sürüyordu. Karşısında duran büyük adamın gölgesinde kendi sesini tamamen kaybetmekten, o müthiş kültür ve zekâ karşısında eriyip gitmekten korkuyor olmalıydı.
Kapı açıldığında Ahmet Hamdi’nin kalbi o kadar hızlı çarpıyordu ki neredeyse nefes alamayacaktı. Kısa bir tanışmadan sonra, ilk cümleler kuruldu. Ahmet Hamdi dinliyordu; sadece kulaklarıyla değil, tüm varlığıyla dinliyordu. Şairin her sözü, sanki İstanbul’un ruhunu, şiirin ağırlığını taşıyordu. Sohbetin bir yerinde genç adam, içinde bir şeyin kırıldığını hissetti. Evden çıktığında şehre akşam çökmüş, sokaklar kararmıştı.
Yahya Kemal’in sözleri, ruhunun duvarlarına kazınmış, yüreği aydınlanmıştı. Artık, gözünde başkalaşan İstanbul'un ıssız sokaklarında uzun bir süre yürüdü. Bu karşılaşma, onun için bir başlangıçtı. Kendisinin yeniden doğuşuna yalnızca kendisi şahitlik ediyordu.
Ahmet Hamdi Tanpınar yazmaya mahkûmdu, çünkü dünya onda hiçbir zaman tam olarak oturmuyordu. Her şey akıp kaybolurken o, bu kayboluşun acısını taşıyamayacak kadar hassas, görmezden gelemeyecek kadar sorumluluk sahibiydi. İçinde yaşattığı geçmiş zamanla şimdiki zaman daima üst üste biniyordu zihninde.
Beyazıt meydanında yürürken, 1940’ların İstanbul’uyla, Fatih’in İstanbul’u arasında gidip geliyordu. Bu yetenek miydi, yoksa lanet mi, kendisi de bilmiyordu. Bu hâllerinin huzursuzluğu Ahmet Hamdi'yi sürekli bir melankoliye, tatlı fakat ezici bir hüzne mahkûm ediyordu.
Tereddütlüydü, iğneleyici derecede kararsızdı, bir cümleyi yirmi kez yazar, yirmi birincisinde de beğenmezdi. Mükemmeliyetçiliği, onu hem büyük bir sanatçı hem de mutsuz bir insan yapıyordu. Yazdıklarını bitiremez, bitirdiğinde tatmin olmazdı. Kâğıda dökülen her kelime ânın ölümüydü. Her nihayet, bir mutsuzlanıştı.
Musiki onun için sadece tutkuyla dinlediği bir sanat formu değil, eserlerinin dokusuna işlediği, medeniyetin ruhunu taşıyan, geçmişle bugün arasında köprü kurup modernleşmenin yarattığı kültürel gerilimi en derinden hissettiği, bazen gözyaşlarına boğulacak kadar içselleştirdiği varoluşsal bir ihtiyaçtı.
Saatlere takıntılıydı Ahmet Hamdi. Koleksiyon yaptığı saatler, ona zamanın hem akışını hem de durgunluğunu hatırlatırdı.
Bir çalar saat alır, onun tıkırtısında kaybolurdu. Şairde saatlere tutkunluk, akıp giden zamanın geri döndürülemezliğini her an gözünün önünde tutarak geçiciliğe direnip dağınık iç dünyasına bir düzen yanılsaması kurma, kaybolan anları yakalayamasa bile onların eksildiğini bilerek varoluşunu diri tutma ve nihayetinde zamanın kendisine değil, zaman karşısındaki kendi kırılganlığına tanıklık etme çabasının tek ve sessiz ifadesiydi. Ama bilirdi ki bu imkânsızdı. İşte bu imkânsızlık, onu yazmaya zorlardı.
Mizahı keskin ama acıydı. Gülerdi ama gülüşünün altında hep bir hüzün gizliydi. Kendisiyle, yaşadığı çağla, memleketle alay ederdi, "Biz Doğu’ya yetişemiyoruz, Batı’ya yetişemiyoruz, bari ortada bir yerlerde kaybolalım." türünden bir ironiydi onunkisi. Ama bu alayın ardında derin bir sevgi, derin bir aidiyet vardı.
Çelişkileriyle yaşamayı öğrenmişti; hem gelenekçi hem modern hem mistik hem rasyoneldi. Ahmet Hamdi bazı geceler Mevlevi ayininin döngüsünü, bir şiirin ritmini, geçmiş ile şimdinin çatışması, hayatının kayıplarla örülü olmasına gelip dayanıyordu. Annesini küçük yaşta yitirmesi ruhunda hiç kapanmayan bir yara açmış, ardından gelen her kayıp, o ilk kaybı yeniden yaşatmıştı.
Sevdikleri de eski İstanbul gibi kayboluyor, her şey değişiyordu. Kayıp obsesyonu eserlerinin her yerine sirayet ediyordu. "Huzur" romanındaki Mümtaz geçmişin İstanbul’unu ararken, aslında Tanpınar’ın kendi arayışıydı bu. "Saatleri Ayarlama Enstitüsü"ndeki Hayri İrdal, modernleşme adına kaybedilen zamanı, o eski ritmi arardı. Her romanı her şiiri bir “Kayıp eşya envanteri”ydi.
Çocukluğunun Erzurum’u, gençliğinin İstanbul’u, bir daha geri gelmeyecek anlar… Yazmak, ona bu kayıpları mumyalamanın, hiç olmazsa kâğıt üzerinde ebedileştirmenin yoluydu. Geçmiş, şimdi ve gelecek onun içinde hep iç içeydi.
“Vaktinde” olamazdı hiçbir şey bazen çok erkendi bazen çok geçti. Bu zamansal uyumsuzluk hâli, hem hayatını hem eserlerini belirledi. "Saatleri Ayarlama Enstitüsü" tam da bu temanın manifestosuydu. Hayri İrdal’ın, Halit Ayarcı’nın enstitüsüne takılıp kalması, Tanpınar’ın kendi iç dünyasının alegorisiydi.
Türkiye modernleşirken saatlerini hangi zamana göre ayarlayacaktı? Batı’nın zamanına mı, yoksa kendi iç zamanına mı? Bu soru, Tanpınar’ı ömrü boyunca rahatsız etti. Zamanı durduramıyordu ama onu anlamlandırıp, estetik bir form vermeye çalışıyordu.
Ahmet Hamdi ne tamamen doğuluydu ne tamamen batılı. Valery ve Bergson okurdu ama tasavvuf şiirine tutkundu. Fransızca bilirken, divan edebiyatının inceliklerinde kaybolurdu. Bu ikili kimlik, onu zenginleştirirken, kimi zaman da acı verebiliyordu. Sürekli aidiyet arayışı vardı. "Huzur" romanındaki kahramanı Mümtaz, bu bölünmüşlüğün timsaliydi. Bir yanda Nuran’la modern batılı aşkı, öte yanda İstanbul’un eski mahallerinde geçmişle kurduğu mistik bağ.
Mümtaz, ne Nuran’a tam olarak kavuşabilirdi ne de geçmişe. Tanpınar da öyleydi. İki dünya arasında köprü kurmaya çalışıp hiçbir kıyıya tam olarak demir atamayan bir ruhtu. Mükemmeliyetçiliği ile tembelliği, üretme isteği ile erteleme alışkanlığı sürekli çatıştığından eserlerini bitirmekte zorlanırdı. "Huzur" yıllarca sürüncemede kaldı. Başlayıp bitiremediği onlarca metin vardı. Sanki bir eseri tamamlamak, onunla ilişkisini sonlandırmak, onu ölüme teslim etmek gibiydi. Hayri İrdal’ın enstitüde takılıp kalması, Tanpınar’ın kendi hayatının metaforuydu.
Halit Ayarcı gibi başkaları ona ne yapması gerektiğini söylerdi, o da kendini kaptırırdı. Ama içten içe bilirdi ki hiçbir şey tam olmayacaktı. Bu kusurlu olma hâli, onu dürüstleştirdiği kadar iliklerine kadar mutsuz bir sanatçı yapıyordu.
Müzik, Ahmet Hamdi için sadece bir sanat değil, varoluşun kendisiydi. Mevlevi, Dede Efendi’nin besteleri, Batı klasik müziği
Musikide aradığı şey; kelimelerin veremediği o mükemmel ahenk, o tanımlanamayan duygusal derinlikti. Şiirlerinde ve nesrinde bu musikiyi yakalamaya çalışırdı. Cümleleri uzun, döngüsel, neredeyse bir senfoni gibiydi. "Beş Şehir"deki cümleleri okurken, Itri peşrevi dinler gibi hissedersiniz. Bu ahenk takıntısı, üslubunu benzersiz kılıp yazarken yavaşlamasına neden olmuştur. Musikiye olan aşkı ebedi olsa da sevdiği kadınlara olan aşkları hep yarım kalmıştır.
Ulaşamamış, belki de ulaşmak istememiştir. Aşkta kavuşma büyünün bozulmasıydı, oysa özlenmeliydi. "Huzur"da, Mümtaz’ın Nuran’a kavuşup sonra kaybetmesi, "Mahur Beste"deki Behçet’in müzikte aradığı o ele avuca gelmez güzellik… Bunlar Tanpınar’ın kendi aşk anlayışının yansımalarıydı. Yakalandığı an elden kaçması gereken bu yüce duygu, ona göre bir yokluk hâli, bir hasretten ibaretti.
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın hayatı ve eserleri, bu gizli motiflerin sürekli tekrarından ibaretti. Her kayıp onu yeniden yazmaya her zaman kırılması onu yeniden zamanı anlamaya her ikilem onu yeniden sentez aramaya iterdi. Bu motifler onun ne mutlu ne de mutsuz olmasına izin verdi; ikisi arasında, o ebedi “huzursuzluk” hâlinde yaşadı. Belki de bu yüzden bu kadar derin, bu kadar dokunabilen bir sanatçı oldu. Annesini kaybettiğinde henüz on beş yaşındaydı. Yokluğunun her şey olması, içinde hiç bitmeyen hasretle dolmayan büyük bir boşluk bıraktı.
Annesi, onun ruhunda bir hayalet gibi dolaşırdı. Bütün kadınlarda onu arar, bütün güzelliklerde o ilk sıcaklığı. Yazdığı satırlara gizledi annesini. Huzur’daki karakterlerin dayanılmaz yalnızlığı, işte o çocukluktaki terk edilmişlik duygusundan geliyordu.
Aruzun son büyük ustası Yahya Kemal... Ahmet Hamdi için hem güneş hem gölgeydi. İlk karşılaştıklarında genç Tanpınar, ustasının karşısında âdeta yok olmuştu. Ondan İstanbul’u öğrendi, şiir zevkini, tarih şuurunu tattı. Öylesine içselleştirmişti ki ömrü boyunca Yahya Kemal’in gölgesinden kurtulmaya çalıştı. Ona benzemeden ama ondan uzaklaşmadan yazmaya çaba sarf etmesi bir oğulun babasına duyduğu hayranlık ve isyan duygusu gibiydi. Kendisine yazdığı metinler, bir sevgi itirafı kadar bir hesaplaşmaydı da.
Abdülhak Şinasi ile dostluğu iki yalnız ruhun sessiz anlaşmasıydı. İkisi de eski İstanbul’un kaybolmasına ağlıyordu ikisi de Boğaziçi’nin sularında geçmişi arıyordu. Şinasi’nin zarif, kırılgan dünyası, Tanpınar’ınkine ayna tutuyordu.
Birbirleriyle sözsüz iletişim hâlindeydiler. Bu dostluk, Tanpınar’a yalnız olmadığını hatırlatan nadir değerlerden biriydi.
Yine nadir değerlerden olan Halide Edib, Ahmet Hamdi için hem bir hayranlık hem bir rahatsızlık kaynağıydı. Güçlü, üretken, kararlı bir kadındı... Tanpınar’ın olmadığı her şey. Halide Edib’in düz yazıdaki ustalığı, onu hem etkiledi hem kıskandırdı.
Bu ilişki, yazarlığın farklı yollarını görmesini sağlasa da o yine kendi bildiği yoldan gitmeye devam etti.
Mehmet Kaplan'sa, hayatında nadir rastlanan neşeli insanlardan biriydi. Akademisyen arkadaşı, eleştirmeni, destekleyicisi… Kaplan’ın pratik zekâsı, Tanpınar’ın mistik derinliğini tamamlardı. İkisi birbirlerini dengeli besledi.
Kaplan, Tanpınar’ı “yere indirmeye” çalışan, ona “Haydi artık şu romanı bitir” diyen dosttu. Eserlerinin basılmasında, tanınmasında büyük emeği vardı. Bu dostluk, Tanpınar’a edebiyatın yalnızca iç dünya değil, dış dünyada da bir karşılığı olduğunu hatırlattı.
Tanpınar’ın hayatında akademik ve bürokratik çevrelerdeki bazı insanlar vardı ki onun enerjisini tüketen görünmez düşmanlardı. Bu insanları isim isim bilmeyiz ama eserlerindeki bürokrasi eleştirisinde; özellikle Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ndeki Halit Ayarcı tipinde, gölgelerini görürüz. Tanpınar için gerçek düşman, açıkça karşı çıkan değil,sistemi kendi çıkarı için kullanan, sanatı hiçe sayan tiplemelerdir.
Tanpınar'ın hayatında hiç görüşmediği iki Fransız düşünürü büyük etki bırakmıştır. Zihninde öğretmen olarak kodladığı Valéry’nin “saf şiir” anlayışı, Bergson’un zaman felsefesi estetik ve felsefi dünyasını inşa ederken kullandığı malzemelerdi. Bu hayali ustalar, ona Batı’nın entelektüel derinliğini gösterirken, aynı zamanda Doğu’nun kendi hazinelerini yeniden keşfetme cesaretini verdi.
Bunca derinlik arasında maalesef ki babası, Ahmet Hamdi’nin hayatında garip bir şekilde hep arka planda kaldı. Ne çok sevdi ne çok nefret etti ondan. Babasının otoritesi, geleneksel dünya görüşü, Tanpınar’ın üzerinde baskı oluşturdu. Bu figür, ona hem bağlandığı hem kaçmak istediği bir dünyayı temsil ediyordu. Romanlarındaki baba yokluğu veya baba-oğul gerilimleri, belki de bu mesafeli ilişkinin yansımasıydı.
AHMET HAMDİ TANPINAR'IN HAYATINDAKİ KIRILMA ANLARI
ANNE KAYBI (1916)
İlk ve onarılamaz yara. On beş yaşındayken, en kırılgan zamanlarında annesini kaybettiğinde dünyası çöktü. Bu sadece bir ölüm değildi. Sıcaklığın, güvenin, aidiyetin sonuydu. Ahmet Hamdi o günden sonra hiçbir zaman “evde” hissetmedi kendini. Hayatının geri kalanı, bu ilk kaybın yankısından ibaretti.
Sevdiklerini kaybetme korkusu, tüm yaşamı boyunca yegane travmasıydı. Annesiz kalmak onu hassas, aynı zamanda kırılgan yapmıştı. Bir sığınak arayan ama hiçbir yerde bulamayan sürgün yemiş ruh gibiydi. Onunla alakalı doğrudan anlattığı hiçbir anısı yoktur. Ama Ahmet Hamdi baştan sona, o yasın yazarıdır.
27 MAYIS DARBESİ-AKADEMİDEN UZAKLAŞTIRILMA (1960)
Geç Gelen Sürgün.
Tam emekli olacağı, biraz huzur bulacağı yaşta, hayatının belki de en büyük darbesi geldi. 27 Mayıs ihtilalinden sonra üniversiteden uzaklaştırıldı. Suçu belliydi: “yeterince muhalif olmamak”, eski rejime yakın durmak. Ahmet Hamdi için bu, sadece işini kaybetmek değildi; onurunun, kimliğinin, ömür boyu emek verdiği akademik dünyanın kendisini reddetmesiydi. İhtiyar bir adamdı, sokağa atılmıştı.
Maddi sıkıntı çekti, ama asıl zoruna giden manevi hakaretti. Bütün o yıllar, o kitaplar, o dersler… Hiçe sayılmıştı. Bu sürgün, onu içine kapattı, eskisi gibi üretemedi. Bedeni yaşlıydı ama ruhu kırılmıştı. İki yıl sonra, 1962’de öldüğünde, bu kırılmanın acısı hâlâ tazeydi.
YAHYA KEMAL'LE TANIŞMA
(1918-1920)
Genç Ahmet Hamdi, Yahya Kemal’in kapısını çaldığında, hayatının rotası değişti. Bu karşılaşma, ona İstanbul’u, şiiri, zarafeti öğretti ama bedeli ağırdı. Yahya Kemal öylesine ışık saçıyordu ki Tanpınar ömrü boyunca o gölgede kaldı. Kendi sesini bulmaya çalışırken, hep ustasının yankısını duydu. Tanpınar ne tam olarak Yahya Kemal gibi olabildi ne de ondan tam kopabildi. Yazdığı her satırda “Yahya Kemal bunu okusa ne derdi?” diye düşünmekten ömrü boyunca kurtulamadı.
İLK BÜYÜK AŞKIN BİTMESİ
( 1920’ler-30’lar)
Kimdi o kadın? Belki hiç bilmeyeceğiz. Ama Tanpınar’ın eserlerindeki o derin kavuşamazlık hissi, gerçek bir aşk acısından besleniyordu mutlaka. Belki evliydi o kadın belki aileleri izin vermedi belki Tanpınar’ın kendi tereddütleri yüzünden bitti. Ne olursa olsun, o aşk Tanpınar’a şunu öğretti: İnsan bazı şeyleri yaşayarak değil, yaşayamadığı için öğrenir...
Huzur‘daki Mümtaz’ın Nuran’la yaşadığı trajedi, bu gerçek acının izdüşümüydü. Tanpınar için aşk, ebediyen acı veren ulaşılamaz, tamamlanamaz bir eksiklik hâlinden öteye geçemedi.
HUZUR'UN GEÇ TANINMASI VE SESSİZ KALIŞI (1949 basımı)
Huzur‘u yıllarca yazmış, her cümlesine emek vermişti. Bu onun hayat eseriydi. 1949’da basıldığında beklediği alkışı alamadı. Eleştirmenler “ağır” “karmaşık” “anlaşılmaz” dedi, halk ilgi göstermedi. Tanpınar, kendi başyapıtının sessizce rafta kalmasını izledi. Bu, bir sanatçı için en acı deneyimlerden biridir: yazılan eserin değerini başkalarının görmemesi...
Tanpınar içten içe biliyordu, "Huzur" Türk edebiyatının en önemli romanlarından biriydi. Demek henüz zamanı gelmemişti, çünkü bu roman, okur hazır olduğunda anlaşılabilecek bir kitaptı. 1949 Türkiyesi buna hazır değildi, çünkü roman ne bir dava, ne bir kahramanlık ne de kolay bir aşkı anlatıyordu. Dönemin edebiyat ortamı toplumsal gerçekçilik, açık çatışma, net mesaj arıyordu. Oysa roman neden huzursuz olduklarını soruyordu. Mümtaz güçlü bir karakter değildi. Bu yüzden okur onu sevmedi.Teknik anlamda zaman ve bilinç romanı oluşu da eksisiydi. Batı'da bile Proust'un sindirilmesi zaman almışken Tanpınar'ın erken anlaşılmasını beklemeken amiyane tabirle saflıktı.
SAATLERİ AYARLAMA ENSTİTÜSÜ'NÜN BİTİRİLEMEMESİ VE UZUN SÜRECİ
(1950’ler, onlarca yıl süren yazım)
Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Tanpınar’ın hem en komik hem en acı eseri oldu. Yazarken çektiği sıkıntı, romanın kendisi kadar trajikomikti. Başladı, bıraktı, devam etti, yine bıraktı… Yıllarca sürdü. Sanki Hayri İrdal’ın enstitüde takılıp kalması gibi Tanpınar da kendi romanında mahsur kaldı. Her gün “bugün bitireceğim” deyip tamamlayamama hâlleri onun için artık patolojik bir durum hâline geldi. Eserin nihayet 1961’de basılması bir zaferden çok, teslimiyetti. Âdeta “daha iyi yapamam” değil, “daha fazla yapamam” demekti.
KERKÜK'TEN İSTANBUL'A
Kerkük, Tanpınar’ın “kayıp cenneti”ydi. Çocukluğunun, masumiyetinin, annesinin son izlerinin olduğu yer. Oradan ayrıldığında bir süre Anadolu kasabalarında yaşadıktan sonra son durak olarak, İstanbul’a geldi fakat asla aradığı huzura kavuşamadı. Büyük şehir ona bir yandan geniş kültür penceresi açarken, diğer taraftan duygu dünyasına onulmayacak yabancılık hissi yerleştirdi. Bu geliş, onda “arada kalmışlık” duygusunun temelini attı. Her şehir yazısı, aslında o kayıp Kerkük'ü aramasıydı.
EDEBİYAT FAKÜLTESİNE ATANMA
(1933-1939 arası)
Yıllarca geçici işlerde çalıştı, liselerde ders verdi. Sonunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne atandığında, bu onun için büyük bir kabul anlamına geliyordu. Artık bir akademisyendi, saygın bir edebiyat tarihçisi... Ama bu başarı, aynı zamanda onu bürokrasinin, akademik politikaların, sıradan işlerin içine soktu. Yazmak için daha az zamanı kaldı. Başarı, özgürlüğünü getirmedi, yeni sorumluluklar yükledi. İstediği konuma gelip istediği hayatı yaşayamamak Tanpınar'ın ironisiydi.
İLK ŞİİRLERİNİN YAYINLANMASI (1920’ler)
Genç Ahmet Hamdi’nin ilk şiirleri dergilerde çıkmaya başladığında artık sadece bir edebiyatsever değil, bir şair olmuştu. Bu, onu heyecanlandırmakla beraber korkuttu da. Artık yargılanacak, eleştirilecekti; içindeki o sesi dışarı vermişti, geri dönüşü yoktu bu ilk adımın.
Bu bir doğuştu onun için. Ve bundan sonrası, sürekli bir görünür olma veya saklanma çabasıydı. Yazmak istedi, yargılanmaktan korktu. Tanınmak istedi, gölgede kalmayı tercih etti. Bu kırılma anları, Tanpınar’ın hayatını bir mozaik gibi oluşturdu. Her biri, ruhunda derin izler bıraktı. Hepsi birleştiğinde ortaya o muazzam, kırılgan, derin sanatçı çıktı: Ahmet Hamdi Tanpınar.
KENDİ SÖZLERİYLE İÇ DÜNYASI
Kayıp ve Geçmiş Üzerine Tanpınar bir mektubunda şöyle yazıyordu: “Geçmiş dediğimiz şey, belki de hiç yaşamadığımız, fakat yaşamış olmayı istediğimiz zamandır.” Aslında ne düşünüyordu? Geçmişe duyduğu özlem bile bir yanılsamaydı. O “güzel eski günler” belki hiç güzel değildi ama şimdi kaybolmuştu ve kayıp, her şeyi güzelleştiriyordu.
Bu trajik bilinç, geçmişi ararken, aslında asla var olmamış bir mükemmelliği arıyordu. Yazma sürecini ve tamamlayamama problemini bir dostuna yazdığı mektupta itiraf ediyordu: “Yazmak benim için işkencedir. Her cümle beni öldürür. Ama yazmadan da yaşayamam.”
Aslında ne düşünüyordu? Yazmanın kendisi için hem bir zorunluluk hem bir lanet olduğunu. Tıpkı Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ndeki Hayri İrdal gibi kendi enstitüsünde mahsurdu. Her gün masaya oturur, kelimelerde tıkanır kalırdı. Mükemmeliyetçiliği onu paralize ediyordu. Yazmak, varoluşunun ispatı, bitmeyen bir mutsuzluk kaynağıydı.
Yahya Kemal için yazdığı bir denemede, satır aralarında şu duyguyu hissediyordu: “Onun yanında hep öğrenci kaldım. Belki de hiç kendi sesimi bulamadım.”
Aslında ne düşünüyordu? Yahya Kemal’e sonsuz minnet duyarken aynı zamanda onun gölgesinden kurtulamadığı için kendine kızıyordu. Bir yandan onu tanrılaştırıyor, öte yandan ondan uzaklaşmaya çalışıyordu. Hiç tam olarak “ben” olamamıştı, hep “Yahya Kemal’in öğrencisi Tanpınar” olarak kalmıştı.
Beş Şehir’de İstanbul için şunları yazmıştı: “İstanbul’u sevmek, olmayan bir kadını sevmek gibidir. Ne kadar arasanız bulamazsınız.”
Aslında ne düşünüyordu? İstanbul’un da tıpkı sevdikleri gibi “kavuşulamaz” olduğunu. Eski İstanbul gidiyordu, yeni İstanbul onun değildi. Sokakları gezerken, aslında hayaletlerin peşinden koşuyordu. Her köşe başında bir hatıra ararken sadece beton ve modernleşmenin izlerini buluyordu. Sevdiği şehrin yok oluşunu izlerken acılı bir hayranlık içindeydi, sanki bu kayıptan besleniyor gibiydi.
Bir röportajda şöyle demişti: “Biz ne doğulu kalabiliyoruz ne batılı olabiliyoruz. Arada bir hiçlik hâli var.”
Aslında ne düşünüyordu? Türkiye’nin modernleşme çabasını gerekli ama trajik buluyordu. Geçmişi terk ederek gelecek inşa edilemez, geçmişe yapışarak ilerlenemezdi. Kendisi de bu ikilemi yaşıyordu: Paul Valéry okuyan ama Mevlevi ayinlerine giden, Fransızca yazan ama divan şiirini inceleyen bir adam.
Aşk ve Kadınlar Hakkında özel notlarında yazdığı bir satır: “Sevmek, bir yokluğu sevmektir. Kadın, kavuşulduğunda biter.”
Aslında ne düşünüyordu? Aşkı, tıpkı sanatı gibi “ulaşılamaz olan”la ilişkilendiriyordu. Gerçek bir kadına kavuşmak, büyüyü bozardı. O yüzden belki hiç gerçekten kavuşmadı, hiç gerçekten aşık olmadı. Aşkı, uzaktan seyredilen bir hayal olarak yaşadı. Huzur‘daki Mümtaz’ın Nuran’la dramı, aslında Tanpınar’ın kendi duygusal yetersizliğinin itirafıydı: “Ben aşkı yaşayamam, sadece yazabilirim.” cümlesi, hayat felsefesini çok iyi özetler.
27 Mayıs sonrası üniversiteden atılınca bir dostuna yazmıştı: “Ömrümü verdim, şimdi ‘git’ diyorlar. İnsanoğlu ne kadar acımasız.”
Aslında ne düşünüyordu? Derin ihanet duygusu yaşıyordu. Kendini her zaman sistemin dışında hissetmiş, dışlanmıştı. Bu, kendisine şunu kanıtladı: Ne kadar çalışırsan çalış, ne kadar eser verirsen ver, sonunda siyaset seni öğütecek. Bu sürgün, onda son umutları da kırdı. Artık yaşlı, yorgun, terk edilmiş bir adamdı. Birçok araştırmacı bu travmanın onun ölümünü hızlandırdığını düşünür.
Hayatının sonlarına doğru bir arkadaşına şöyle söylemişti: “Ölümden korkmuyorum. Bitmemişliği bırakmaktan korkuyorum.”
Aslında ne düşünüyordu? Ölüm, ona hiç bitmeyecek olan işlerinin listesini hatırlatıyordu. Yazamadığı romanlar, tamamlayamadığı şiirler, söyleyemediği sözler… Ölüm sadece bedenin sonu değildi tüm o “olabilecek”lerin sonuydu. Tanpınar için en büyük trajedi, yeterince yaşamamış olmak değil, yeterince yaratmamış olmaktı. Ve biliyordu ki ölüm geldiğinde hâlâ yarım kalmış eserler bırakacaktı arkasında.
BEŞ ŞEHİR (1946-1960 arası yazılan denemeler)
Beş Şehir ilk bakışta masum bir gezi yazısı gibi durur ama aslında Tanpınar’ın en kişisel eseridir.
Erzurum bölümü; En acı ve en samimi bölümü olup Tanpınar bu kısımda çocukluğuna, annesine, kayıp cennete döner. Erzurum sokaklarında gezinirken aslında on yaşındaki çocuğu arıyordur. Annesinin elini tuttuğu o günler, karlı sokaklarda koştuğu zamanlar… Erzurum yazısı, bir ağıttır: “Sen gittin, ben kaldım” der satır aralarında.
İstanbul bölümü: Yahya Kemal’in İstanbul’una yazılmış bir aşk mektubu ama aynı zamanda bir itiraf: “Ben de senin gibi görmeye çalıştım ama olamadım.” İstanbul, ona hem ilham kaynağı hem erişilmez bir ideal. Yahya Kemal İstanbul’u yaşadı, Tanpınar sadece izledi.
Bursa, Konya, Ankara bölümleri: Tanpınar’ın Anadolu’daki sürgün yıllarının izleri. Zorunlu görevlendirmelerle gönderildiği taşra şehirleri, ona hem sıkıntı verdi hem de Türkiye’yi anlamasını sağladı. Her şehir, aslında bir kimlik arayışının durağıydı.
Eserin tamamlanamaması: Beş Şehir, yıllarca parça parça yazıldı, sürekli bitirilmek üzere ertelenen bir eserdi. Her bölüm ayrı bir travmanın coğrafyasıydı: Anne yokluğu (Erzurum), Yahya Kemal’in gölgesi (İstanbul), Sürgün yılları (Anadolu… Aidiyet arayışı, Beş Şehir’in melankolisiydi.
MAHUR BESTE (1975, ölümünden sonra basıldı)
Mahur Beste, Tanpınar’ın bitirdiği ama yayınlatamadığı eserlerden biri. Ölümünden sonra yayınlandı. Behçet’in müzik arayışı: Tanpınar’ın tüm hayatındaki ahenk, mükemmellik, güzellik arayışıyla birebir örtüşüyordu. Behçet nasıl o mükemmel makamı yakalamaya çalışıyorsa Tanpınar da o mükemmel cümleyi, o kusursuz eseri arıyordu. İkisi de asla tam ulaşamadı.
Hikâyedeki kayıp kadın figürü: Yine o kavuşamayan aşk teması. Tanpınar’ın hayatındaki gerçek ama bilinmeyen kadınlar. Behçet’in aşkı da öyle; müzik kadar gerçek, müzik kadar erişilmez.
Geleneksel musiki üzerinden modernlik eleştirisi: Tanpınar’ın son yıllardaki amansız mücadelesidir. Batı müziği İstanbul’u istila ederken, Dede Efendi unutuluyordu. Tanpınar hem öfkeli hem çaresizdi. Mahur Beste, bu kaybolan dünyanın son ağıtıydı.
Eserin basılamaması: Tanpınar ölürken bunu yayımlatamamıştı. Yaşarken de eserlerinin tam kıymetini görememişti. Mahur Beste, geç tanınan geç kıymetlenen Tanpınar’ın kaderine ironi gibiydi.
Bu eser şu travmaların melodisidir: Musiki takıntısı, geleneksel dünyanın kayboluşu, kavuşamayan aşklar, geç tanınma acısı..
ŞİİRLER
Tanpınar’ın şiirleri, onun en savunmasız olduğu yerdir.
Bursa’da Zaman : Tanpınar’ın zaman obsesyonunun en güzel ifadesi. Bursa’daki sürgün günlerinde yazdığı bu şiir, aslında “Ben burada ne arıyorum?” sorusunun yanıtıdır.
Sonbahar: Hayatın hazanına gelmiş bir adamın melankolisi. Anne yitimi, geçen yıllar, kaybolan gençlik…
Yahya Kemal’i andıran ama benzemeyen üslup: Tanpınar şiirlerinde, ustasının gölgesinden kurtulmaya çalışıyor. Bazen onu taklit ediyor bazen ona başkaldırıyor. Bu şiirler, bir oğulun babasıyla kavgası gibi: “Sana benzeyeceğim ama sen olmayacağım.”
Şiirlerinin az olması: Tanpınar çok az şiir yazdı. Çünkü Yahya Kemal'in gölgesi çok büyüktü. Şiirde kendini ifade edemiyordu. Nesre kaçtı. Şiirleri onun "söyleyemedikleri"nin belgesiydi.
Bu şiirler şu travmaların fısıltısı: Yahya Kemal kompleksi + Zaman takıntısı + Kayıp ve Melankoli= Tanpınar'ın sessiz çığlığı.
Tanpınar’ın her eseri, yaşadığı acıların edebi dönüşümüydü. Yazdığı her satır, aslında bir terapi seansıydı ama hiç iyileşmedi. Çünkü Tanpınar, acıyı esere dönüştürmek için yazıyordu. Yazıyordu çünkü yazmak zorundaydı. Her eser bittiğinde yeni bir travma başlıyordu; "Yeterince iyi olmadı" travması.
Eserleri, onun maskeleriydi ama maskelerin ardında, hep aynı yara vardı: kavuşamama, tamamlayamama, huzur bulamamama.
KARANLIK DÖNEM
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Çöküş Yılları
YAZAMAMA KRİZİ (1950’ler)
Tanpınar’ın en karanlık düşmanıydı yazamamak. Masasının başına oturduğunda, saatler geçerdi ama tek satır çıkmazdı. Bir cümle yazar, siler, yeniden yazardı, yine silerdi. Bu döngü sabahtan akşama sürerdi. Sonunda, yorgun, çaresiz, kendinden nefret ederek kalkar, hiçbir şey yapmadan günü geçirmiş olmanın utancıyla yatardı. Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü bitirmesi onlarca yıl sürdü. Çevresindekiler, “Nerede kaldı o roman?” diye sorduğunda, güler geçerdi. Ama içinde fırtınalar kopar, kendine söylenirdi: “Ben neyin yazarıyım? Hiçbir şeyi bitiremiyorum.”
Mükemmeliyetçiliği, düşüncelerini felç etmişti. Her kelime olağanüstü olmalıydı her cümle ahenkli her paragraf kusursuz. Yazamamak, onu içten içe yedi. Çevresindekiler üretirken (Nazım yazdı, Yaşar Kemal yazdı, Orhan Kemal yazdı), o masasının başında donup kaldı. Bu sadece üretim sorunu değil, onu hiçliğe götüren kimlik sorunuydu da aynı zamanda.
İÇKİ (1940’lar-1960’lar)
Tanpınar’ın içkiyle ilişkisi, edebiyat tarihinde pek anlatılmaz ama vardır. Akşamları, özellikle yazamadığı günlerin sonunda, rakıya sarılırdı. İçki onun için o mükemmeliyetçi sesini susturmanın tek yoluydu. Birkaç kadeh sonra, dünya biraz daha yumuşardı, o acımasız iç eleştirmen biraz daha sessizleşirdi. O mutlu gecenin ardından sabah utançla birlikte gelirdi. Hem içtiği için hem de yine yazmadığı için. Kendine söz verirdi: “Bugün içmeyeceğim, yazacağım!” diye. Ama akşam olunca, yine aynı boş sayfa, aynı çaresizlik ve yine aynı şişe. İçki onu öldürmedi ama hızını kesti, düşüncelerini bulandırdı, enerjisini çaldı, kendine olan güvenini eritti.
Çevresindekiler fark ediyor ama bir şey demiyorlardı. Tanpınar’ın alkole sığınışı, sessiz ve yalnızdı. İçki sofrasında dertleşecek dostu bile azdı. Çoğu zaman evinde, tek başına içerdi. Bu, en tehlikeli türden bağımlılıktı. Çünkü bu sosyal değil, varoluşsal kaygıydı.
DEPRESİF DÖNGÜ
Tanpınar’ın depresyonu klinik teşhis görmüş değildi, 1950’lerde Türkiye’de psikoloji henüz o kadar yaygın değildi. Ama belirtiler açıktı:
Kronik yorgunluk: Sabah kalkmak işkence olurdu. Yataktan çıkmak saatler sürerdi.
Sosyal izolasyon: Davetlere gitmek istemez, arkadaşlarını görmekten kaçınırdı. İnsanlarla konuşmak, enerji gerektirirdi, onda da o enerji yoktu.
Sürekli suçluluk: Her akşam kendine sorar: “Bugün ne yaptım? Hiçbir şey!” Bu düşünce, onu daha da dibe çekerdi.
Anlamsızlık hissi: “Neden yazıyorum? Kimin umurunda?” diye düşünürdü. Eserlerinin değer görmediğini düşündükçe, yazmak anlamsızlaşırdı. Depresyon, dalgalar halinde gelirdi. Bazen aylarca sürer, onun bütün enerjisini sömürürdü. Dünya flulaşır, İstanbul, müzik, edebiyat gözüne hep gri görünür, hiçbir şey zevk vermezdi. Sonra birden, sebepsizce biraz açılırdı. Birkaç hafta nispeten iyi hissederdi, biraz yazardı biraz yaşardı. Sonrasında biraz yaşar biraz yazardı. Bu kısır döngü içerisinde sonuç üretmeyen devinim hâllerinde sürekli gider gelirdi.
AKADEMİK ENTRİKALAR (1940’lar-1960’lar)
Edebiyat öğretmeniydi Tanpınar. Öğretim görevlisi olarak başladığı üniversite hayatı, dışarıdan bakıldığında başarılıydı. Ama içeriden, bir savaş alanıydı. Dekanlıklar, rektörlükler, profesörlük yarışları… Tanpınar bu oyunları oynamayı bilmiyordu. Siyasi entrikalar, lobilerin oyunları, kayırmaların dünyası… Hepsi ona itici geliyordu. İnsan bu dünyada oyuna gelmezse ezilir... Ezildi. Daha genç, daha “popüler”, siyasi ilişkileri daha güçlü akademisyenler onun önüne geçti. Hak ettiği yere gelemedi. Sessizce köşede bırakıldı. Bunu kabullenemedi ama isyan da etmedi. İçine attı, yuttu, sustu. Bu sessiz yenilgiler, onu içten içe eritti. Her geçen yıl biraz daha yoruldu, biraz daha kırıldı, biraz daha umudunu kaybetti. "Nasılsa değer görmeyeceğim" düşüncesi yer etti düşüncelerinde ve bu Tanpınar’ı daha da pasifleştirdi.
27 MAYIS: SON DARBE (1960-1962)
En sonunda geldi o amansız darbe: 27 Mayıs 1961’de üniversiteden ihraç edildi. Tanpınar 58 yaşındaydı. Emekli olacağı, biraz huzur bulacağı yaşlarda, askeri darbenin ardından gelen “temizlik” operasyonunda, listede onun da adı yazılıydı.
Suçu muğlaktı; "Eski rejimle yakınlık", "demokratik olmayan tutumlara sessiz kalma". Aslında hiçbir somut delil yoktu. Sadece yeterince muhalif olmamıştı, o kadar. Ama bu yeterliydi o günün şartlarında, kovuldu. Bu olay, Tanpınar için psişik bir ölümdü. Artık yaşlıydı, hastaydı, yorgundu. Maddi sıkıntı çekmeye başladı, profesörlük maaşı gitmişti. Onuru kırılmıştı, bütün o yıllar, o emekler hiçe sayılmıştı.
Kimse savunmamıştı onu kimse “Tanpınar haksızlığa uğradı” dememişti. Son iki yılını sessizce, yıkık ve yalnız yaşadı. Artık çok yazmıyordu, çok çıkmıyordu. Ev, hastane, ev… Depresyonu daha da derinleşti. Bir gün Mehmet Kaplan ona sordu: "Nasılsın?" Tanpınar gülümsedi, o acı acı: "Ölmeye hazırlanıyorum."
SON GÜNLER: Yalnız Ölüm (1962)
24 Ocak 1962. Tanpınar öldü. Kalp krizi denildi. Kırıldığı yerden kopmuştu hayatla bağı kalbinin. Öldüğünü çok az kişi fark etti. Birkaç gazete kısa bir haber verdi. Üniversite resmi bir tören yapmadı, çünkü artık "onlardan" değildi. Cenazesi sessizce kaldırıldı. Birkaç dostu birkaç öğrencisi geldi.
Yahya Kemal 1958’de ölmüştü zaten, o bile yanında değildi. Mezara konulurken, arkasında yarım kalmış notları vardı. Bitirmediği şiirler, yazamadığı romanlar, söyleyemediği sözler… Hepsi onunla gitti. Mutlu olamadı, huzur bulamadı, sevemedi, sevilemedi. Yazdı ama yazarken öldü. Tanpınar’ın eserlerinin bugün klasik olup, yaşarken değerinin bilinmemesi hayatın ironisiydi ve ona hep başarısız olduğunu hissettirdi.
Ahmet Hamdi Tanpınar, Türk edebiyatının en önemli isimlerinden biri olarak hem yaşamı hem de eserleriyle derin izler bıraktı.
EDEBİ YOLCULUĞU
Tanpınar’ın etkisi, özellikle 1980’lerden sonra patladı. “Huzur” romanındaki İstanbul tasvirleri ile geçmiş ‐ gelecek gerilimi, Orhan Pamuk’un eserleri üzerinde belirgin bir etki bırakmıştır. Pamuk, Tanpınar’ı "Türk edebiyatının en büyük romancısı" olarak nitelendirdi.
İlhan Berk, Edip Cansever gibi İkinci Yeni şairleri, onun dil arayışlarından ve modernist tavrından etkilendiler.
Şükrü Erbaş, Hilmi Yavuz, Beşir Ayvazoğlu gibi aydınlar ve yazarlar, Tanpınar’ın Doğu-Batı sentezi arayışını sürdürdüler.
"Saatleri Ayarlama Enstitüsü" ve "Huzur" gibi eserleriyle, Türkiye’nin modernleşme serüvenini hem eleştiren hem sorgulayan bir bakış açısı sundu. "Ne idik, ne olduk?" sorusu onun eserleriyle simgeleşti. Tanpınar’ın “cümbüşlü” diye eleştirildiği kadar hayranlık uyandıran uzun, iç içe geçmiş cümleleri, Türkçe üzerine tartışmalar yarattı.
Hayri İrdal gibi karakterleriyle, Türk aydınının acziyeti, iç çelişkileri ve toplumla ilişkisi sürekli tartışma konusu oldu. Yahya Kemal hayranlığı ve onun üzerine yazdıkları, “Yahya Kemal ekolü” tartışmalarını besledi. Tanpınar’ın mirası bugün bile canlı. Modernleşmenin travmaları, kimlik arayışı ve kültürel şizofreni hâlâ gündemde olduğu sürece, onun soruları yankılanmaya devam edecektir.
SON GÜN BEYOĞLU
Mayıs güneşi vuruyordu Beyoğlu'nun sokaklarına. Gümüşay apartmanı ömrünün son on yılını geçirdiği sığınağıydı Ahmet Hamdi'nin. Bir kalp krizi, sessiz ve ani. Elli dokuz yaşında, yorgun bir ömrün sonunda, cebinde bir tramvay bileti, yarım kalmış bir not. İstanbul, onun yazdığı İstanbul değildi artık. Huzur’daki köşkler yıkılmış, Boğaz’ın şiiri beton yığınlarına gömülmüştü. Belki iyi oldu, görmedi sonunu.
Ahmet Hamdi Tanpınar öldüğünde, kitapları, o cümbüşlü, o dolambaçlı, o “okunamaz” dedikleri cümleler yavaş yavaş kök salmaya başladı toprakta. Ölümünden yıllar sonra, gençler onun romanlarını keşfettikçe anlayacaklardı onun sadece geçmişe ağıt yakmadığını. Gelecekteki kaybolmuşluğumuzu da görüyordu.
Beyoğlu'ndaki o son güneş… Belki de kendi saatini ayarlamıştı en sonunda.
OKUYUCUYA
Tanpınar’ın hayatından sonra, şimdi sıra onu okumakta. Ama en güzel soru,nereden başlamalı?
Eğer ilk kez Tanpınar okuyacaksanız Saatleri Ayarlama Enstitüsü ile başlamalısınız. Neden? Çünkü bu, en “insani” romanı. Hayri İrdal, hepimizin içindeki o tereddütlü, erteleyici, sistemin dişlileri arasında ezilen insanı temsil ediyor. Okurken hem gülecek hem ağlayacaksınız. Tanpınar’ın trajikomik dünyasına en doğal giriştir bu kitap. Ayrıca bu romanda onun tüm obsesyonlarını bulabilirsiniz: zaman, tamamlayamama, bürokrasi, İstanbul…
Eğer daha derin dalmak isterseniz Huzur’u okumalısınız. Huzur, Tanpınar’ın en olgun, en katmanlı eseri. Ağır mı? Evet. Uzun mu? Evet. Ama içine girdiğinizde, 1940’ların İstanbul’unda kaybolacaksınız. Mümtaz’ın aşkı, melankolisi, İstanbul sokaklarında geçmişi arayışı… Hepsi Tanpınar’ın kendi ruhunun yansıması. Bu romanı okuduktan sonra, İstanbul’a bir daha aynı gözle bakamayacaksınız.
Eğer daha hafif, daha şiirsel bir giriş istiyorsanız Beş Şehir sizin için çok uygun. Tanpınar’ın gezi yazıları ama sıradan gezi yazıları değil. Her şehir, onun için bir hatıra, bir his, bir kayıp.
Erzurum bölümünü okurken gözleriniz dolacak. İstanbul bölümünü okurken, şehri yeniden keşfedeceksiniz. Kısa, okunaklı ama derin.
Eğer şiir severseniz Şiirlerini okuyun ama Yahya Kemal’i de yanı sıra okuyun. Tanpınar’ın şiirleri, ustasının gölgesinde yazılmış güzel metinler. İkisini yan yana okuyunca, o “baba-oğul” ilişkisini daha iyi anlarsınız. “Bursa’da Zaman” “Sonbahar” gibi şiirler, onun melankoli estetiğinin özeti.
Şimdi bu biyografiyi okudunuz. Tanpınar’ın travmalarını, çelişkilerini, karanlık dönemlerini, eserlerinin arkasındaki acıları gördünüz. Peki siz, kendi hayatınızdaki hangi “tamamlanamayan” şeyi düşündünüz bu metni okurken?
Çünkü Tanpınar’ın eserlerinin bu kadar dokunucu olmasının sebebi bu: O, hepimizin içinde var olan “yetersiz” “tamamlayamayan” “hep özleyen” insanı yazmış. Onu okurken, kendimizi okuruz aslında. Belki siz de bir şeyler yazmayı erteliyorsunuzdur. Belki siz de birine kavuşamamışsındır. Belki siz de geçmişte kayıp bir şey arıyorsundur. Tanpınar size şunu hatırlatıyor: Tamamlayamasan da mükemmel olmasan da yaz. Yaşa. Dene. Çünkü o, tüm o tereddütlere tüm o kırılmalara rağmen yazdı. Ve bugün, ölümünden 64 yıl sonra, biz hâlâ onun eserlerini okuyoruz.
Şimdi gidip bir Tanpınar kitabı alın. Yavaş yavaş okuyun. Acele etmeyin, o da acele etmezdi zaten. Ve kim bilir, belki siz de bir gün, sürekli ertelediğiniz eserinizi tamamlarsınız. Ya da tamamlamasanız da olur. Tanpınar gibi yarım kalmış bir güzellik de bırakabilirsiniz ardınızda.
Bazen yarım kalanlar, tamamlanmışlardan daha çok şey anlatır. Tamamlanmışın mezarı vardır; tamamlanmayanın ise gökyüzü.
Editör: Nüzhet Ünlüer
