ORHAN VELİ'Yİ ANLAMAK
Ahmed Orhan, 13 Nisan 1914’de Beykoz’da doğdu.
Babası Osmanlı dönemi Mızıka-yı Hümâyun klarnetisti Mehmet Veli Bey (Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası Şefliği ve Ankara Radyosu Müdürlüğü de diğer görevleri arasındadır); annesi Beykozlu Hacı Ahmet Bey’in kızı Fatma Nigâr Hanımdır. Edebiyat dünyasında “Orhan Veli” olarak tanınmıştır. Ailesi daha sonra “Kanık” soyadını almıştır. Füruzan ve Adnan Veli adında iki kardeşi daha vardır. Galatasaray Lisesi ve Ankara Erkek Lisesi'nde okudu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümüne girdi ancak bitirmeden ayrıldı. Ankara PTT Umum Müdürlüğü Telgraf İşlerinde memurluk yaptı ve Millî Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosunda görev aldı. 10 Kasım 1950 gecesi Ankara’da belediyenin kazıp da kapatmadığı bir çukura düşerek yaralanmış, sonrasında o halde İstanbul’a gelmişti. 4 gün sonra 14 Kasım 1950 gecesi fenalaşarak Cerrahpaşa Hastanesi’ne kaldırılmış; teşhis ve tedavisi uygulanmış; saat 23.20’de 36 yaşında hayatını kaybetmiştir. Yapılan otopside asıl ölüm nedeninin beyin kanaması olduğu anlaşılmıştır. Kabri, Aşiyan Mezarlığındadır. Garip sözcüğü “kimsesiz, zavallı olan; yabancı gurbet elde yaşayan, elgin; acayip, tuhaf; şaşılacak bir durum” anlamına gelmektedir. Garip olaylar silsilesi (açılıp da kapatılmayan yerel yönetim çukuru), garip bir şekilde gecikmiş sağlık takibi (yaralanmaya rağmen İstanbul’a seyahat), garip ölüm, garip teşhis ve tedavi yanlışlıklarının şairin temsil ettiği Garip şiir akımı ile adeta ilişkili olması manidardır. Bu “garip” sözcüğü, adeta hayatın bütününe teşmil olmuş.
Orhan Veli KANIK; Oktay Rıfat HOROZCU, Melih Cevdet ANDAY ile birlikte geleneksel şiir kalıplarını kırarak hece ve aruz ölçüsünü reddeden; ezberci ve yapay şairanelikten uzak; günlük konuşma dilinde sıradan, sade insanları konu edinen Garip (Birinci Yeni) şiir akımın kurdu. YAPRAK adlı bir dergi çıkardılar. Serbest şiire öncülük edip Türk Şiirinde devrim yaptılar. Sokaktaki sıradan insan, günlük yaşam, sevinçler, basit hayatlar ve kent yoksulluğu şiirlerine konu oldu. Olimpos Dağı’ndaki tanrılar katını ısıtan ve onları ayrıcalıklı kılan ateşi çalıp dağın eteklerinde üşüyen Atina halkına hediye eden, Prometheus’tur.
Bence Türkçenin Edebiyat dili olmasına yol açan bu özgüvenin ilerde üstüne basılacak taşlarını döşeyenlerdendir. Elbette halkın kendi arasında yaşattığı; Yunus Emre’den, Karacaoğlan’dan beslenen zengin bir dili ve halk edebiyatı geleneği vardı. Ne yazık ki seçkinlerde, aydınlarda ve saray entelektüellerinde bunun karşılığı yoktu. Sanatın finansmanı da bu kesimdeydi. Sonrasında ise 1921 yılında kurulmuş Tercüme Odası, basit bir tercüme bürosunu aşıp zamanla Batı Edebiyatı etkisinde gelişen Tanzimat edebiyatına kaynaklık eden işleve dönüştü. Namık Kemal, Ahmet Vefik Paşa, Ziya Paşa bu ilk çevirileri yapmışlardır. Sabahattin Ali, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Adnan Adıvar, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Cahit Sıtkı Tarancı gibi sanatçıların yolu da bu Tercüme Odasından geçmiştir. Çok iddialı bir ifade mi olur, tam karar veremedim ama bugün kitaplığımızda yer alan pek çok Dünya edebiyatına ait klasikler bu rahleitedrisatın ürünüdür. Kalkınma çabasındaki genç Türkiye Cumhuriyeti'nin köy kalkınma liderlerine ve okuma-yazma seferberliğinde aydınlık insan yetiştirme kaynağı Köy Enstitüleri kuşağına bu klasik çeviri kitaplardan yararlanma olanağı sağladığını düşünüyorum. Tevfik Fikret'in “Balıkçılar”; Mehmet Akif’in “Seyfi Baba”, “Küfe” adlı eserleriyle başlayan toplumcu manzum hikaye geleneği, Nazım Hikmet’in “Memleketimden İnsan Manzaraları”, “Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedrettin Destanı” ile en seçkin örneklerini verecek ve Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Kemal Tahir, Fakir Baykurt, Mahmut Makal, Rıfat Ilgaz gibi edebiyatçılar toplumcu edebiyatın mümtaz edebiyatçıları olacaktır. Her ne kadar ilk etapta “toplumsal gerçekçi” bir şair olarak anılmasa da Asım BEZİRCİ gibi edebiyat araştırmacıları, Orhan Veli şiirlerinde toplumsal eşitsizlikleri, yoksulluğu ve sınıf farklılıklarını işleyen şiirlerin olduğu tespitini yapmışlardır. “Uyuşamayız”, “İstanbul Türküsü”, “Kitabe-i Seng-i Mezar” bunun örnekleridir.
“… /Tüfeğini depoya koydular/ Esvabını başkasına verdiler/Artık ne torbasında ekmek kırıntısı/Ne matarasında dudaklarının izi/ Öyle bir rüzigar ki/ Kendi gitti/ İsmi bile kalmadı yadigar./Yalnız şu beyit kaldı/ Kahve ocağında,el yazısıyla:/ Ölüm Allah'ın emri,/ Ayrılık olmasaydı.”gibi…
Sevmek bence yürekli insanların işi. Bunu toplumsal baskıların rağmına ifşa etmek yüksek cesaret ister. Bunu başarabilen Sezai KARAKOÇ “Mona Rosa”şiirinde; “… /Açma pencereni perdeleri çek,/Mona Rosa seni görmemeliyim./Bir bakışın ölmem için yetecek./ Anla Mona Rosa ben öteliyim./ Açma pencereni perdeleri çek/…”dizelerinde; Nazım Hikmet “Mavi Gözlü Dev, Minnacık Kadın Ve Hanımeli” şiirinde: “… /O mavi gözlü devdi./Mini minnacıktı kadın/Rahata açıktı kadın/Yoruldu devin büyük yolunda/Ve elveda! deyip mavi gözlü deve/girdi zengin bir cücenin kolunda/ bahçesinde ebruli/ hanımeli açan eve” dizelerindeki gibi deklare edebilmiştir. Ahmet Muhip Dranas'ın; “.../Önce upuzun, sonra kesik saçın vardı/Tenin buğdaysı, boyun başak kadardı/İçini gıcıklardı bütün erkeklerin/Altın bileziklerle dolu bileklerin/Açılırdı rüzgârda kısa eteklerin/Açık saçık şarkılar söylerdin en fazla/ Ne çapkın komşumuzdun sen, Fahriye Abla/.../ dizeleriyle “Fahriye Abla” şiiri de bu kategoridedir. Orhan Veli de “Aşk Resmi Geçidi” şiirinde bütün karşı cins geçmişini doğallıkla ele veren özgüvene sahiptir:
“Birincisi o incecik, o dal gibi kız,/ şimdi galiba bir tüccar karısı./Ne kadar şişmanlamıştır kim bilir./Ama yine de görmeyi çok isterim,/Kolay mı ? ilk göz ağrısı.
İkincisi Münevver Abla, benden büyük/ Yazıp yazıp bahçesine attığım mektupları/ Gülmekten katılırdı, okudukça./ Bense bugünmüş gibi utanırım/ O mektupları hatırladıkça.
...çıkar/ ...durduk mahallede/
...halde...adlarımız yan yana yazılırdı duvarlara/ ...yangın yerlerinde.
Dördüncüsü azgın bir kadın,/Açık saçık şeyler anlatırdı bana./Bir gün de önümde soyunuverdi /Yıllar geçti aradan, unutamadım,/Kaç defa rüyama girdi.
Beşinciyi geçip altıncıya geldim/Onun adı da Nurünnisa. Ah güzelim/Ah esmerim/Ah/ Canımın içi Nurünnisa.
Yedincisi Aliye, kibar bir kadın/Ama ben pek varamadim tadına,/Bütün kibar kadınlar gibi,/Küpe fiyatına, kürk fiyatına.
Sekizincisi de o bokun soyu:/Sen elin karısında namus ara,/Kendinde arandı mı, küplere bin./ Üstelik kendinde de/Yalanın düzenin bini bir para.
Ayten'di dokuzuncunun adı,/ Barlarda göbek atar/İş başında şunun bunun esiri,/Ama bardan çıktı mı,/ Kiminle isterse onunla yatar.
Onuncusu akıllı çıktı/Bıraktı gitti beni./Ama haksız da değildi hani,/
Sevişmek zenginlerin harcıymış / İşsizlerin harcıymış./İki gönül bir olunca/Samanlık seyranmıs ama,/İki çıplak da -olsa olsa-/Bir hamama yakışırmış.
İşine bağlı bir kadındı on birinci./ Hoş, olmasın da ne yapsın?/ Bir zalimin yanında gündelikçi;/Adı Luksandra/Gece odama gelir,/Sabaha kadar kalır./
Konyak içer, sarhoş olur,/ Sabahı da işbaşı yapardı şafakla....
Gelelim sonuncuya./Ona bağlandığım kadar/Hiçbirine bağlanmadım./ Sade kadın değil, insan. /Ne kibarlık budalası,/ Ne malda, mülkte gözü var./Eşit olsak, der,/Hür olsak, der./İnsanları sevmesini de bilir, /Yaşamayı sevdiği kadar.”
Orhan Veli şiirlerini Garip, Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi, Karşı isimleriyle kitaplaştırmıştır. La Fontaine Masalları, Nasrettin Hoca Hikayeleri, Hamlet, Venedik Taciri gibi çalışma ve çevirileri vardır.
Edebiyat dünyasında, belâgatta ilk bakışta çok sade, sıradan ve kolayca yazılmış gibi duran ancak aynısını veya benzerinin kolay başarılamadığı (Sehl-i mümteni edebî sanatı) örnekleri vererek kısacık ömrüne veda etti.
***


















