ZAMAN VE MEKAN: FİİLİN ZAMAN VE MEKAN ARASINDAKİ İLİŞKİSİ, ÖZBEK VE TÜRK DİLLERİNDE KARŞILAŞTIRMA
Özet
Bu makalede Özbek ve Türk dillerindeki zaman ekleri analiz edilmekte, bunların benzerlikleri ve farkları belirlenmektedir. Her bir zamanın ekleri ve semantik anlamları örnekler aracılığıyla açıklanmaktadır. Özbek ve Türk dillerindeki şimdiki, geçmiş ve gelecek zaman ekleri karşılaştırılmaktadır. Ayrıca, makalede Türk dilindeki “Belirsiz Geçmiş Zaman” ve “Geniş Zaman” gibi özgün dilbilgisel özellikler de analiz edilmektedir. Bu özgün zaman biçimlerinin semantik ve dilbilgisel farkları ile bunların dilbilimsel önemi tartışılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Özbek Dili, Türk Dili, ekler, zaman kategorisi, şimdiki zaman, geçmiş zaman, “Miș”li geçmiş zaman, “Di”li geçmiş zaman, gelecek zaman, geniş zaman.
Giriş
Dilinin başlıca işlevlerinden biri, hareket ve olayların zaman dilimindeki yerini belirlemektir. Zamanlar, fiilin gerçekleşme zamanını ve süresini belirleyen dilbilgisel kategorilerdir ve kendi dilinin yapısına ve dilbilgisel yasalarına uygun şekilde şekillenir.
Zaman Kategorisi Kavramı
Özbek ve Türk dillerinde fiil zamanları genel dilbilgisel kategoriler olarak benzer olsa da, içerikleri ve sayıları kendine özgüdür.
Özbek Dilinde Zamanlar
Özbek dilinde 3 ana zaman bulunmaktadır:
1. Şimdiki zaman: Fiilin şu anda yapıldığını ifade eder.
2. Geçmiş zaman: Fiilin geçmişte yapıldığını ifade eder.
3. Gelecek zaman: Fiilin gelecekte yapılacağını ifade eder.
Türk Dilinde Zamanlar
Türk dilinde zamanlar şu kategorilere sahiptir:
1. Şimdiki Zaman: Hareketin o anda yapıldığını ifade eder.
2. Geçmiş zaman:
-Belirli geçmiş zaman (Di’li Geçmiş Zaman)
-Belirsiz geçmiş zaman (Miș’li Geçmiş Zaman)
3. Gelecek zaman: Hareketin gelecekte yapılacağını ifade eder.
4. Geniş zaman: Hareketin düzenli veya alışkanlık olarak yapıldığını ifade eder.
Özbek dilinde 3 ana zaman bulunmaktadır, ancak bunların iç şekilleri çeşitlidir. Türk dilinde ise zamanlar sayısı dilbilgisel sistemde biraz daha genişlemiştir, çünkü “Geniş Zaman” ve “Belirsiz Geçmiş Zaman” gibi ek dilbilgisel birimler vardır ve bunlar Özbek dilinde bağımsız kategoriler olarak ayrılmamaktadır.
Böylece, Türk dilinde dilbilgisel olarak 4 ana zaman kabul edilebilir.
Zaman Türleri:
1. Şimdiki Zaman - Hareket veya durumun o anda gerçekleştiğini, devam ettiğini veya o anla ilgili olduğunu ifade eden dilbilgisel kategoridir. Bu zaman Özbek ve Türk dillerinde farklı şekillerde ifade edilir.
Özbek Dilinde:
Ekler: -yap, -yapti, -moqda.
Örnek: 1.Men kitob o‘qiyapman. (Ben kitap okuyorum.)
2.Alisher dam olyapti (Alisher dinleniyor)
Türk Dilinde:
Ekler: -yor (-ıyor, -iyor, -uyor, -üyor).
Örnek: 1.Ali kitap okuyor.
2. O çalışıyor.
Özbek ve Türk Dillerindeki Şimdiki Zamanın Farkları
1. Dilbilgisel yapılar
• Özbek dilinde şimdiki zaman genellikle "-yap" veya "-moqda" ile ifade edilir.
• Türk dilinde ise "-yor" ekleri kullanılır ve fiilin ses özelliklerine göre değişir (örneğin: okuyor, yazıyor).
2. Süreklilik ve Alışkanlık Anlamı
• Özbek dilinde şimdiki zaman, eylemin sürekliliğini daha net bir şekilde ifade eder.
• Türk dilinde ise bu anlam, genellikle geniş zaman (doğal zaman) ile karışır.
3. Bağlamın Rolü
• Özbek dilinde bağlam, alışılmış ve sürekli şimdiki zaman arasındaki farkı belirlemede büyük bir rol oynar.
• Türk dilinde ise dilbilgisel ekler bu farkı net bir şekilde gösterir.
2. Geçmiş Zaman
Geçmiş zaman, bir eylemin veya durumun zaten gerçekleştiğini yani zaman açısından geçmişte olduğunu ifade eden dilbilgisel bir kategoridir. Özbek ve Türk dillerinde bu zaman biçimleri mevcut olup, her iki dil bunu farklı şekillerde ifade eder. Geçmiş zaman, iki dil arasındaki temel farklardan biridir:
Özbek Dilinde:
Ekler: -di, -gan, -(i)b.
Örnekler:
1. Ali geldi.
2. O yoruldu.
3. İnşaatı bitirmiş.
Türk Dilinde:
Türkçe’deki geçmiş zaman, Özbekçe’den farklı olarak ikiye ayrılır.
Belirli geçmiş zaman - Bu zaman biçimi, anlatılan olayda konuşanın şahsen katıldığı ya da tanık olduğu durumları ifade eder.
Belirli geçmiş zaman ekleri: -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü
Örnekler:
1. Kitap okudum.
2. Çok üzüldüm.
3. Ben uyudum.
4. Çöpe attım.
5. Seni unuttum.
6. Meyve yetiştirdim.
Belirsiz Geçmiş Zaman - Anlatılan olayda konuşanın şahsen katılmadığı, başkalarından duyduğu durumları ifade eder.
Belirsiz geçmiş zaman ekleri: -mış, -miş, -muş, -müş
Örnekler:
1. O hasta olduğunu söylemiş.
2. Parasını bırakmış.
3. Yeni iş bulmuş
4. Bebeğini övmüş
Özbek ve Türk Dillerindeki Geçmiş Zaman Farkları:
1. Belirlilik:
Türk dilinde geçmiş zaman, belirli ve belirsiz olmak üzere ikiye ayrılır. Özbek dilinde ise bu anlam, şekillerin değişmesi ve bağlamla ifade edilir.
2. Tanıklık Unsuru:
Türk dilinde tanıklık durumu dilbilgisel eklerle belirgin bir şekilde ifade edilir (-mış/-miş). Özbek dilinde ise bu anlam genellikle "edi", "ekan", "emish" gibi eksik fiillerle ifade edilir.
3. Sürek
Her iki dil de sürekli geçmiş zamanı ifade edebilir, ancak biçim ve görünümde farklılıklar vardır.
Özbek dilinde:
o‘qiyotgan edi, kelayotgan ekan, ko‘rayotgan emish.
Türk dilinde:
okuyordu, geliyormuş, görüyormuş.
Geçmiş Zamanın Stilistik ve Fonksiyonel Önemi:
Konuşma ve yazılı metinlerde geçmiş zaman, insan hafızası, tarihsel olaylar ve hikayeler için ana araçtır. Özbek ve Türk edebiyatlarında geçmiş zamanın belirli ve sürekli biçimleri, gerçek olayları anlatmada ve dramatik durumlar yaratmada yaygın şekilde kullanılır.
3. Gelecek Zaman
Gelecekte yapılacak eylemleri bildirir.
Özbek dilinde ekler: -moqchi, -a, -y, -r.
Örnekler:
1. Ben ders çalışacağım.
2. Murad yarından itibaren derse gidecek.
Türk dilinde ekler: -(y)acak, -(y)ecek.
Örnekler:
1.Ben kitabı okuyacağım.
2. Mehmet durakta bekleyecek
4. Geniş Zaman (Sürekli Zaman)
Sürekli zaman, Türk dilinde kendine özgü bir dilbilgisel kategori olup, bir eylemin veya durumun düzenli, sürekli veya alışkanlık haline gelmiş bir şekilde gerçekleşmesini ifade eder. Bu zaman, Özbek dilinde ayrı bir dilbilgisel biçim olarak bulunmaz ve genellikle şimdiki veya geçmiş zamanla ifade edilir.
Sürekli Zamanın Anlamı:
1. Alışkanlık halindeki durum veya tekrarlanan eylem:
Bir eylemin düzenli olarak tekrarlanmasını veya belirli bir süre boyunca alışkanlık haline gelmesini ifade eder.
Örnek:
Her sabah erken kalkarım. (Her sabah erken kalkarım.)
2. Genel Gerçekler ve Kanunlar:
Sürekli zaman, bir gerçek, kanun ya da değişmeyen durumu ifade eder.
Örnek:
Güneş doğudan doğar. (Quyosh sharqdan chiqadi.)
3. Gelecek Anlamı:
Bazen gelecekte yapılması beklenen eylemleri ifade etmek için de kullanılır.
Örnek:
Yarın okula giderim. (Ertaga maktabga boraman.)
Sürekli Zamanın Dilbilgisel Özellikleri:
Türk dilinde fiile “-ar/-er” ekleri eklenerek oluşturulur. Eklerin seçimi, fiilin sonundaki harfe bağlı olup, ses uyumu kurallarına (ünlü uyumu) tabidir:
• Açmak → Açar (Ochar)
• Yemek → Yer (Yeydi)
• Koşmak → Koşar (Yürür)
Sürekli Zamanın Özbek Dilindeki Eşdeğeri:
Özbek dilinde sürekli zaman ayrı bir kategori olarak bulunmaz, ancak anlamı diğer zaman biçimleriyle ifade edilir:
1. Şimdiki Zaman:
Örnek: Men har kuni yuguraman. (Türkçe: Her gün koşarım.)
2. Geçmiş Zaman:
Örnek: Men har doim kech kelardim. (Türkçe: Her zaman geç gelirdim.)
3. Gelecek Zaman:
Örnek: Ertaga uyda bo‘laman. (Türkçe: Yarın evde olurum.)
N
Zaman Türü
Özbek Dilinde
Türk Dilinde
1
Şimdiki Zaman
-yap, -yapti, -moqda
-yor (-ıyor, -iyor, -uyor)
2
Geçmiş Zaman
-di, -gan, -ib
Belirli: -dı, -di, -du, -dü
Belirsiz: -mış, -miş, -muş, -müş
3
Gelecek Zaman
-moqchi, -r, -a, -y
-(y)acak, -(y)ecek
4
Geniş Zaman
Ayrı bir biçim yok, şimdiki veya gelecek zamanla ifade edilir
-ar, -er
Sonuç:
Bu makale, Özbek ve Türk dillerindeki zaman ekleri arasındaki dilbilgisel farkları derinlemesine anlamayı, iki dil arasındaki karşılıklı bağlantıları belirlemeyi ve dilbilgisel kategorilerin fonksiyonel önemini göstermeyi amaçlamaktadır.
Zaman ekleri Özbek ve Türk dillerinde farklı biçimlerde şekillense de her iki dil zaman kavramını etkili bir şekilde ifade edebilmektedir. Genel olarak, Özbek ve Türk dillerinin zaman sistemlerindeki farklar, dilbilgisel yapıların karmaşıklığı ve stilistik farklar aracılığıyla belirginleşmektedir. Bu farklar, dil öğrenme, çeviri ve dilbilimsel araştırmalar açısından önemli bir yer tutar.
Gelecekteki araştırmalar, zamanların semantik ve stilistik özelliklerini derinlemesine incelemeye, ayrıca iki dil arasındaki dilbilgisel farkları daha detaylı analiz etmeye yardımcı olacaktır. Bu da çeviri süreçlerini basitleştirme ve dil öğrenme etkinliğini artırmada önemli bir rol oynar.
Kullanılan Kaynaklar:
1. Boboev R. R. O‘zbek tilining grammatikasi. Tashkent, 2010.
2. Semyonov Y. R. Grammatik va semantik tahlil. Moskva, 2005.
3. Dmitriyeva N. K. Zamon va modallik. Sankt-Peterburg, 2008.
4. Şükrü Haluk Akalın. Türk Dili ve Grameri. Ankara, 2013.
5. Özbek ve Türk dilbilimcileri tarafından zaman analizine dair makaleler toplaması (2023).
