STEFAN ZWEIG
1881 - 22 Şubat 1942
Viyana’nın temmuz sıcağı ağır, kasvetli bir örtü gibi şehrin üzerini kuşatmışken sokaklarda tramvayların çan sesleri, kahvehanelerden taşan viyolonsel ezgileri, gazete satıcılarının bağırışları birbirine karışıyordu. Ortalıkta bir olağanüstülük sezilmiyordu.
Bir süredir Saraybosna’da bir veliahtın ve eşinin kurşunlanmış olması haberi dolaşıyordu ortalıkta ama bu, uzaklarda patlayan bir fırtına gibi geliyordu Viyana’ya. Balkanlarda saçılan o kurşunların Avrupa’nın kalbine saplanacağına kimse inanmıyordu.
“O sabah erkenden, kahvaltı masasında babam gazeteyi açtı. Parmakları titremiyordu henüz. Manşetler iri puntolarla bağırıyordu: Savaş ilânı. Avusturya-Macaristan, Sırbistan’a savaş açmıştı. Bir an sessizlik oldu. Annem fincanı yavaşça bıraktı, porselenin tabağa değen hafif çınlaması başka ses duyuldu bir an. Babam gözlüğünü çıkardı; camlarını sildi, tekrar taktı; sanki harfler yanlış dizilmiş gibi bakıyordu satırlara. Sonra, çok yavaş, neredeyse fısıltıyla dedi ki:
— Bu… Bu bir delilik.
O gün öğleden sonra şehre indim. Stephansplatz’a doğru yürürken hava birden değişmişti. İnsanlar gruplar halinde toplanıyor, gazete satıcılarının etrafını sarıyor, hem okuyor hem de birbirlerine bağırıyordu. Kiminin yüzünde tuhaf bir coşku vardı ki sonradan “Ağustos heyecanı” diye anılacaktı. Gençler askerlik şubelerine koşuyor, kızlar onlara çiçek atıyor, marşlar söyleniyordu. Ama ben, kalabalığın içinde yürürken midemde bir ağırlık hissediyordum. Sanki görünmez bir el boğazımı sıkıyordu. Nefes alamıyordum.
Bir kahvehanenin önüne geldiğimde durdum. Camekânın önünde ellili yaşlarında, şık ama eski moda giyimli bir adam, gazetesini avuçlarının arasında sıkı sıkı tutuyordu. Gözleri faltaşı gibi açılmış, dudakları titriyordu. Yanına yaklaştım, selâm verdim. Yaşlı adam bana döndü, bir yabancıya anlatır gibi, kırık sesle konuştu:
— Ben… Ben 1866’da da yaşadım bunu. Ama o zaman başkaydı. O zaman sınırlar vardı, düşman belliydi. Şimdi herkes birbirine düşman olacak. İstisnasız herkes…
Sesi kesildi. Gazeteyi yere düşürdü. Sayfalar rüzgârda savrulurken adamın gözlerinde bir şey kırıldı. O anda anladım: Bu sadece bir savaş ilânı değildi. Bu, bizim bildiğimiz dünyanın o sakin, medeni, kitap kokulu, müzik dolu dünyanın resmi ölüm ilânıydı.
Akşam eve dönerken sokak lambalarının altından askeri bando geçiyordu. Trampet sesleri taş duvarlarda yankılanıyor, tempo giderek hızlanıyordu. İnsanlar alkışlıyor, mendil sallıyordu. Bense kaldırımda öylece durmuş, o trampetlerin her vuruşunda içimde bir şeyin daha koptuğunu hissediyordum. Sanki çocukluğumun son kalesi de yıkılıyordu. Güven denen o ince, neredeyse görünmez cam, bir daha onarılamayacak şekilde paramparça oluyordu.
O gece yatağımda gözlerimi kapattığımda, hâlâ kulaklarımda bando sesi, gözlerimin önünde ise o yaşlı adamın titreyen elleri vardı. Bilmeden, o günün kendisiyle birlikte bir çağın da gömüldüğünü anlamıştım. Artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı. Ne Viyana’nın ışıklı geceleri ne dost sohbetleri ne de insanlığın yavaş yavaş daha iyi bir yere gideceğine olan inancımız.
Zweig için bu anı hem kendi kişisel kırılma noktası,hem de en keskin dönüm noktasıdır çünkü o andan itibaren “dünün dünyası” gerçekten geride kalmış, yerine korku, sürgün ve umutsuzluk gelmiştir.
BİYOGRAFİSİ
Stefan Zweig’ın hayatı, adeta kendi kaleminden çıkmış bir novella gibi; zarif, yoğun, trajik ve Avrupa’nın ruhunun çöküşünü göğsünde taşıyan bir hikâyedir.
28 Kasım 1881’de Viyana’da, varlıklı bir Yahudi ailesinin ikinci oğlu olarak dünyaya geldi.
Babası tekstil sanayicisi, annesi ise İtalyan Yahudi kökenli bir bankacı ailesindendi. Çocukluğu ve gençliği, imparatorluğun son dönemindeki o güvenli, kültürlü, huzurlu Viyana atmosferinde geçti; bu ortamı sonradan “dünün dünyası” diye anacaktı.
Lise yıllarında edebiyata ve şiire yöneldi, üniversiteye Viyana Üniversitesi’nde devam etti ve 1904’te doktorasını tamamladı. Genç yaşta Avrupa’yı dolaşmaya başladı: Almanya, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, İspanya, Hindistan, Kuzey Amerika… Bu seyahatler onun ufkunu genişletti, farklı kültürlerle tanışmasını sağladı.
1910’ların başında Salzburg’a yerleşti; burada uzun yıllar yaşadı. 1920’de Friderike Maria von Winternitz ile yaptığı evlilik, 1938’de boşanmayla sonuçlandı fakat ilişkileri dostane biçimde sürdü. Birinci Dünya Savaşı sırasında pasifist tutumuyla dikkat çekti, savaşa karşı çıktı, Avrupa’nın birliğini savundu.
1930’ların başında Nazilerin yükselişiyle hayatı altüst oldu. Kitapları Almanya’da yasaklandı, yakıldı. Salzburg’daki evi polis tarafından basıldı; bu olay üzerine Avusturya’yı terk etti. Önce İngiltere’ye yerleşti, Londra ve Bath’ta yaşadı. Orada sekreteri Lotte Altmann ile yakınlaştı; 1939’da onunla evlendi.
Savaşın yayılmasıyla Avrupa’dan iyice uzaklaştı. 1940’ta New York üzerinden Brezilya’ya geçti, Petrópolis’e yerleşti. Orada, doğanın güzelliğine rağmen, yalnızlık, umutsuzluk ve Avrupa’nın çöküşüne duyduğu derin acı ağır bastı. Eski dünyanın, insanlığın ortak değerlerine inancının, barış ve kültür idealinin paramparça oluşunu sindiremedi.
22 Şubat 1942’de, altmış yaşındayken eşi Lotte ile birlikte Petrópolis’teki evlerinde intihar etti. Ölümünden bir gün önce vasiyet niteliğinde bir mektup bıraktı; bu mektupta, Avrupa’nın barbarlığa sürüklendiğini, insani değerlerin yok olduğunu, kendisinin bu çöküşe tanık olmaya daha fazla dayanamadığını yazmıştı.
Hayatı, bir yandan zenginlik, kültürel zirve ve uluslararası tanınırlıkla dolu bir yükseliş, öte yandan sürgün, yitirilen vatan, dağılan evlilik ve nihai umutsuzlukla gölgelenmiş bir trajediydi. Güven dolu bir çocukluktan gelip, tarihin en karanlık felaketlerine tanıklık ederek kendi sonunu belirlemişti.
ARDINDAN
Stefan Zweig ve eşi Lotte’nin 22 Şubat 1942’de Brezilya’da (Petrópolis) intihar haberi yayılır yayılmaz dünya çapında büyük yankı uyandırdı. New York Times gibi gazetelerde birinci sayfadan verildi; bir intihar olayı olarak değil, sürgün bir entelektüelin Avrupa’nın çöküşüne karşı son protestosu olarak görüldü. Dönemin yazarları ve düşünürleri arasında tepkiler oldukça keskin ve çeşitliydi: Bazıları hayranlık ve üzüntü, bazıları ise sert eleştiriyle yaklaştı.
Thomas Mann (Alman edebiyatının sürgündeki lider figürü): Zweig’ın intiharını “üzücü bir zayıflık” ve “korkaklık” olarak nitelendirdi. New York gazetesi PM’e gönderdiği telgrafta yeteneğine saygı duyduğunu belirtti ama “Avrupa edebiyatı sürgünlerinin saflarında açılan acı verici bir gedik” diye ekledi. Bir mektubunda daha da ileri giderek, “Nazilere bu zaferi vermemeliydi; onlara karşı daha güçlü bir nefret ve küçümseme olsaydı bunu yapmazdı.” dedi. Mann’a göre Zweig, maddi imkânları varken hayata tutunmalı ve direnmeliydi.
Hannah Arendt (filozof ve Yahudi sürgün): Zweig’ı “fildişi kulesinde yaşayan estet” olarak gördü; intiharını Nazizmi kişisel onuruna ve ayrıcalıklı hayatına yapılmış bir hakaret gibi algılamasından kaynaklanan “huysuz bir eylem” diye yorumladı. Onun gözünde Zweig, Yahudiler için yeterince mücadele etmemişti.
Jean Améry (işkence felsefecisi): Tam tersine, Zweig’ın intiharını “en büyük başyapıtı” olarak tanımladı. Avrupa’nın barbarlığa yenik düşüşüne tanıklık eden bir entelektüelin onurlu vedası olarak gördü.
Michael Hofmann (eleştirmen ve çevirmen): Zweig’ın intihar notunu bile “sıkıcı” ve “Oscar kabul konuşması gibi” diye alaycı bir dille eleştirdi; genel olarak Zweig’ı “kalpsiz” ve “yüzeysel” buldu, intiharını bile samimi görmedi.
Genel basın ve edebiyat çevresi: Birçok yerde “sürgünün trajedisi” ve “eski Avrupa’nın sonu” olarak yorumlandı. Bazıları Zweig’ı “sabırsız” diye niteledi (kendi notunda da “Her zamanki sabırsızlığımla önden gidiyorum.” demişti), bazıları ise Nazi zaferine karşı son direniş olarak yüceltti.
Bu tepkiler, Zweig’ın hem hayran kitlesini hem de kıskanç/eleştirel çağdaşlarını yansıtıyordu: Kimine göre umutsuz bir teslimiyet kimine göre onurlu bir jestti. İntiharı, sadece kişisel bir trajedi değil, dönemin entelektüel krizinin simgesi haline geldi.
ESERLERİ
Satranç (Schachnovelle): Zweig’in son ve en ünlü eseri. Nazi işkencesiyle aklını kaybetmek üzere olan bir adamın satranç oyunuyla kendini kurtarma hikâyesi. Psikolojik gerilimin doruk noktası.
Amok: Tropik adalarda çalışan bir doktorun yasak bir aşk yüzünden deliliğe sürüklenmesini anlatır. Tutkunun yıkıcı gücünü işler.
Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu: Ünlü bir yazara, ölüm döşeğindeki bir kadından gelen mektup. Kadın, yazarın hiç fark etmediği ama kendisinin tüm hayatını adadığı aşkını anlatır.
Dünün Dünyası: Zweig’in otobiyografisi. Belle Époque döneminden Nazi dönemine kadar Avrupa’nın altın çağını ve çöküşünü anlatan nostaljik anılar.
Korku: Aldatan bir kadının şantaj korkusuyla yaşadığı psikolojik çöküşü anlatır. Suçluluk ve paranoya üzerine güçlü bir metin.
24 Saat: Bir Kadının Hayatından: Monte Carlo kumarhanesinde genç bir kumarbaza tutulan yaşlı bir kadının hikayesi. Tutkunun yaş tanımadığını gösterir.
Karmaşık Duygular: Çeşitli kısa öykülerden oluşan koleksiyon. İnsan psikolojisinin karanlık köşelerini inceler.
Marie Antoinette, Marie Stuart, Magellan gibi biyografileri de vardır. Zweig, tarihi figürlerin iç dünyalarını romanvari bir üslupla anlatmakta ustadır.
Zweig’in tüm eserlerinde ortak tema: İnsan psikolojisinin derinlikleri, tutkular, obsesyonlar ve trajik kaderleri ustalıkla işlemesidir.
Stefan Zweig’in Türkiye’de Yayınlanan Eserleri:
Acımak (Varlık Yayınları, 1969)
Yürek Çöküntüsü (Varlık Yayınları, 1970)
Herkesin Dostu Anton (Varlık Yayınları)
Dünün Dünyası (Can Yayınları, 1985)
Bir Kadının Yirmi Dört Saati (Oda Yayınları, 1986)
Yarının Tarihi (Can Yayınları, 1991)
Kendileri ile Savaşanlar: Kleist, Nietzsche, Hölderlin (1. Cilt) (İş Bankası Yayınları, 1991)
Üç Büyük Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski (2. Cilt) (İş Bankası Yayınları, 1991)
Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar: Casanova, Stendhal, Tolstoy (3. Cilt) (İş Bankası Yayınları, 1991)
Lyon'da Düğün (Can Yayınları, 1992; İş Bankası Kültür Yayınları, 2018)
Yıldızın Parladığı Anlar (Can Yayınları, 1995)
Karışık Duygular (Milliyet Yayınları, 1995)
Satranç (Can Yayınları, 1997)
Günlükler (Can Yayınları, 1997)
Değişim Rüzgârı (Can Yayınları, 1998)
Calvin'e Karşı Castellio ya da Köleliğe Karşı Özgür Düşünce (Çiviyazıları Yayınları, 1998)
Fouche, Bir Politikacının Portresi (Can Yayınları, 1999)
Tehlikeli Merhamet (Babil Yayınları, 2000)
Amok Koşucusu (Can Yayınları, 2000; Cem Yayınları 2013)
Amok (Varlık Yayınları, 1954)
Balzac, Bir Yaşam Öyküsü (Kabalcı Yayınları, 2002)
Magellan (Kabalcı Yayınları, 2002)
Freud ve Öğretisi (Papirüs Yayınları, 2003)
Yakıcı Sır (Evrensel Basın Yayın, 2004)
Ruh Yoluyla Tedavi (İmge Kitabevi Yayınları, 2005)
Amerigo (Can Yayınları 2005)
Mektuplaşmalar (Yordam Kitap, 2007)
Buluşmalar (Yordam Kitap, 2008)
Rotterdamlı Erasmus,Zaferi Ve Trajedisi (Can Yayınları, 2008)
Bir Kadının Yaşamından 24 Saat ve Bir Yüreğin Ölümü (Can Yayınları 2009)
Clarissa (Can Yayınları, 2010)
Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu (Yordam Kitap, 2011)
Gömülü Şamdan (İş Bankası Kültür Yayınları, 2015)
Wondrak (İş Bankası Kültür Yayınları, 2018)
Korku (İş Bankası Kültür Yayınları, 2018)
Olağanüstü Bir Gece (İş Bankası Kültür Yayınları, 2015)
Benimle Dostluk Zordur (Kırmızı Kedi Yayınları, 2021)
Kızıl (İş Bankası Kültür Yayınları, 2019)
KAYNAKÇA
• archive.org
• britannica.com
• degruyterbrill.com
• ebsco.com
• fadedpage.com
• goodreads.com
• libguides.com (University at Buffalo ve diğer üniversite rehberleri)
• marybakereddylibrary.org
• muse.jhu.edu (Project MUSE)
• neglectedbooks.com
• nli.org.il (National Library of Israel)
• nyrb.com (New York Review Books)
• openlibrary.org
• penguinrandomhouse.com
• stefanzweig.digital
***
