DELİLİĞİN TARİHİ: AKIL DELİLİK VE TOPLUMUN GÖRÜNMEYEN YÜZÜ
MİCHEL FOUCAULT
Düşünce dünyasında derin izler bırakmış, oldukça çarpıcı ve düşündürücü bir eserle karşınızdayım: Michel Foucault'dan “Deliliğin Tarihi”
Foucault, bu eserinde bizleri Orta Çağ'dan Rönesans'a, oradan da modern döneme uzanan tarihsel bir yolculuğa çıkarıyor. Bu yolculukta deliliğin yalnızca tıbbi bir mesele olmadığını; toplumun değerleri, korkuları, iktidar ilişkileri ve dışlama biçimleriyle nasıl şekillendiğini gözler önüne seriyor.
Eser, Orta Çağ'da cüzzamlıların toplumdan dışlanmasıyla başlayan tarihsel süreci ele alıyor. Cüzzamlıların toplum içindeki konumları, zamanla deliliğin de toplumsal bir sorun olarak ortaya çıkması ve bu kişilere yönelik uygulamalar, kitabın önemli duraklarını oluşturuyor.
Rönesans'la birlikte değişen toplumsal anlayış, klasik dönem ve modernleşme süreci boyunca farklı uygulamaları beraberinde getiriyor. Delilik, zaman içerisinde farklı anlamlar kazanırken toplumun ona bakışı da değişiyor.
Bu süreçte karşımıza çıkan kurumlar ise oldukça dikkat çekici:
Hapishaneler
Hastaneler
Darülaceze ve bakım kurumları
Akıl hastalarının kapatıldığı kurumlar
Bu mekânlarda deliler, cüzzamlılar, yoksullar, suçlular ve toplumun dışında bırakılan farklı gruplar bir araya getiriliyor. Foucault, bu uygulamaları yalnızca birer tarihsel olay olarak değil; toplumun normal ve anormal arasında çizdiği sınırların bir göstergesi olarak değerlendiriyor.
Peki, deliliğin zaman içerisinde farklı adlandırmalarla akıl hastalığına dönüştürülmesi, bu insanlara yönelik toplumsal bakışı gerçekten değiştirmiş midir? Yoksa yalnızca dışlamanın biçimi mi değişmiştir?
İşte eser, okuru tam da bu sorular üzerinde düşünmeye davet ediyor.
Toplumdan sürülme, kapatılma, denetim altında tutulma ve belirli kurallar çerçevesinde yaşama zorunluluğu... Bütün bunlar üzerinden Foucault, Batı toplumunun tarihsel dönüşümünü ve delilik karşısında geliştirdiği tutumları çarpıcı bir biçimde anlatıyor.
Eserin genel değerlendirmesine geldiğimde:
Foucault, kitabı üç ana bölüm üzerinden şekillendiriyor.
Birinci bölümde, Orta Çağ'ın cüzzamlılarına değinerek başlıyor. Ardından büyük kapatma dönemini ele alıyor ve toplumun dışına itilen insanların nasıl belirli kurumlarda toplandığını anlatıyor. Islah düşüncesi, kapatılma uygulamaları, delilere yönelik yaklaşımlar ve dönemin toplumsal anlayışı tarihsel örneklerle okura sunuluyor.
İkinci bölümde deliliğin farklı görünümlerini, delilik ile akıl arasındaki ilişkiyi, delilerin davranışlarını ve hezeyanlarını inceliyor. Hekimler ile hastalar arasındaki ilişkiyi, dönemin tedavi anlayışını ve deliliğin nasıl yorumlandığını oldukça etkileyici bir anlatımla ele alıyor.
Üçüncü bölümde ise deliliğe ilişkin korkular, akıl bozukluğunun anlamı ve deliliğin insanın varoluşuyla ilişkisi üzerinde duruyor. Akıl hastalığının sebepleri, toplumsal koşulları ve tedavi yöntemleri tartışılıyor. Bicêtre gibi kurumların tarihsel rolüne değiniliyor. Delilerin ve toplum tarafından dışlanan insanların bu kurumlarda toplanması, dönemin anlayışı üzerinden değerlendiriliyor.
Özellikle 18. yüzyıldaki ahlaki ve fiziksel bulaşma düşünceleri, akıl bozukluğu ile delilik bilinci arasındaki ayrım ve tımarhanelerin ortaya çıkışı dikkat çekici başlıklar arasında yer alıyor. Foucault, özgürlük kavramını ve deliliğin modern toplumdaki konumunu sorgulayarak eserini antropolojik bir değerlendirmeyle sonlandırıyor.
Yazarımız Michel Foucault'ya da değinmeden geçmek istemem.
Michel Foucault, 15 Ekim 1926'da Fransa'nın Poitiers kentinde dünyaya gelmiştir. Fransız filozof, tarihçi ve düşünürdür. Babası bir cerrahtı ve oğlunun da kendi mesleğini sürdürmesini istiyordu. Ancak Foucault, kendi düşünsel yolculuğunu seçerek felsefeye yöneldi.
Paris'te eğitim gördü; felsefe, psikoloji ve psikopatoloji alanlarında çalışmalar yaptı. Maurice Merleau-Ponty gibi önemli düşünürlerden etkilendi. 1950-1953 yılları arasında Fransız Komünist Partisi'nde yer aldı, ancak daha sonra partiden ayrıldı.
İsveç'te Uppsala Üniversitesi'nde çalışmalarını sürdürdü. Ardından Varşova ve Hamburg'da bulundu. 1960 yılında Fransa'ya dönerek Clermont-Ferrand Üniversitesi'nde görev aldı. Delilik ve Medeniyet adıyla da bilinen çalışması, doktora tezinin temelini oluşturdu.
1966 yılında yayımlanan Kelimeler ve Şeyler adlı eseriyle geniş bir okur kitlesinin dikkatini çekti. 1969'da Bilginin Arkeolojisi yayımlandı. 1970 yılında ise Fransa'nın en saygın akademik kurumlarından Collège de France'da Düşünce Sistemleri Tarihi profesörlüğüne seçildi.
1975 yılında belki de en etkili eserlerinden biri olan “Hapishanenin Doğuşu” yayımlandı. Ömrünün son döneminde ise “Cinselliğin Tarihi” üzerine çalıştı. Eserinin ilk cildi 1976'da, ikinci ve üçüncü ciltleri ise 1984 yılında yayımlandı.
Foucault'nun düşünce dünyasında Nietzsche ve Heidegger'in önemli etkileri vardır. Çalışmalarında iktidar, bilgi, delilik, hapishaneler, toplumsal denetim ve bireyin özgürlüğü gibi konuları ele almıştır. Özellikle modern toplumun birey üzerindeki etkisini ve iktidar ilişkilerinin gündelik yaşamı nasıl şekillendirdiğini sorgulamıştır.
25 Haziran 1984'te Paris'te, AIDS'e bağlı bir hastalık nedeniyle hayatını kaybetmiştir.
Sonuç olarak:
Deliliğin Tarihi, yalnızca deliliğin geçmişini anlatan bir eser değil; aynı zamanda insanın, toplumun ve iktidarın birbirleriyle kurduğu ilişkinin tarihsel bir sorgulamasıdır.
Okurken kendime sık sık şu soruyu sordum: Bir toplumu normal ve anormal olarak ayıran ölçütler neye göre belirlenir? Delilik gerçekten yalnızca bireyin zihninde mi başlar, yoksa toplumun ona yüklediği anlamlarla mı şekillenir?
Foucault, bu soruların cevaplarını hazır bir biçimde sunmuyor. Aksine, okuru düşünmeye, sorgulamaya ve alışılmış kabullerin dışına çıkmaya davet ediyor.
Benim için oldukça yoğun, düşündürücü ve tarihsel açıdan zengin bir okuma oldu.
Düşünce dünyasına farklı bir pencereden bakmak isteyen herkese bu harikulâde eseri tavsiye ederim.
***
Editör: Deniz İmre
