ÇÖKÜŞ / JARED DIAMOND
TOPLUMLAR BAŞARISIZLIĞI YA DA BAŞARIYI NASIL SEÇERLER
Doğa, insan, iktidar, toplumsal sorumluluk ve geleceğin aynı noktada buluştuğu ya da birbirinden koptuğu bir eserle buradayım.
Jared Diamond, okura medeniyetlerin oluşumu ve yıkımları üzerine önemli bilgiler sunuyor. Biz de onun anlatımı eşliğinde okuyor, sorguluyor ve farklı toplumların tarihsel süreçlerine tanıklık ediyoruz.
Diamond, medeniyetlerin oluşumundan toplumların kendi içindeki yapılanmalarına, çatışmalarına ve nihayetinde yaşadıkları çöküşlere kadar uzanan süreci öylesine etkileyici anlatıyor ki okurken bir yandan hayran kalıyor, bir yandan da insanlığın yaptıklarına içten içe kızıyorsunuz.
Mayalar, Aztekler, Vikingler, Khmer İmparatorluğu, Anasazi halkı, Amerika, Nors Grönland'ı, Afrika, Çin, Japonya… Farklı coğrafyalarda yaşayan toplumların ortak hikâyesine tanıklık ediyoruz.
Bu örneklerden özellikle Mayalar ve Nors Grönland'ın üzerine küçük değerlendirmeler yapmak istiyorum:
Mayalar: Çevresel koşullar, kuraklık ve siyasi-toplumsal dinamikler
Mayaları ele aldığımızda; yağışların düzensizleşmesi, uzun süreli kuraklıklar, tarımsal üretimin iklim koşullarına bağlı hâle gelmesi, artan nüfusun beslenebilmesi için daha fazla tarım alanına ihtiyaç duyulması ve ormanların tarım amacıyla açılmasının toprak ve ekosistem üzerinde yarattığı baskı gibi etkenlerle karşılaşıyoruz.
Bunların yanında iktidar mücadeleleri, savaşlar ve mevcut kaynaklar üzerinde hâkimiyet kurma çabaları da toplumsal kırılganlığı artıran unsurlar arasında yer alıyor.
Buradan şu sonuca varıyorum: Bir toplumun geleceğini belirleyen yalnızca sahip olduğu kaynaklar değil, bu kaynakları nasıl yönettiği ve değişen koşullara ne ölçüde uyum sağlayabildiğidir.
Nors Grönland'ı: Değişen çevreye ve koşullara uyum sağlayabilmek
Nors Grönland'ını ele aldığımızda ise değişen çevre koşullarına uyum sağlama meselesiyle karşılaşıyoruz. Burada bir toplumun kendi kültürel alışkanlıklarını ve yaşam biçimini sürdürme çabasının, değişen koşullar karşısında nasıl bir kırılganlığa dönüşebildiğine tanıklık ediyoruz.
Bu noktada kendime şu soruyu sormadan edemiyorum: Bu insanlar, olumsuz koşullara rağmen neden bulundukları yerde kalmaya devam ettiler? Neden başka yaşam alanlarına yönelmek kolay bir seçenek olmadı? Alışılmış yaşam biçimlerine bağlılık mı, coğrafi ve ekonomik engeller mi, yoksa değişen koşulları değerlendirme konusunda yaşanan güçlükler mi?
Bence bu sorular, bir toplumun yalnızca çevresel koşullarla değil, kendi tercihleri ve değişime yaklaşımıyla da sınandığını gösteriyor.
Ormansızlaşma, kaynakların bilinçsiz kullanımı, aşırı avlanma, kıtlık, iklim koşulları, topluluklar arasındaki çatışmalar ve toplumların kendi kararlarıyla derinleştirdikleri sorunlar…
Bütün bunları okurken insan şu gerçekle karşı karşıya kalıyor: Değişen çağlar, coğrafyalar ve toplumlar olsa da insanın doğaya, yaşama ve birbirine karşı yaptığı hatalar ne yazık ki pek değişmiyor.
Güçlünün güçsüzü yenmesi, hâkimiyeti altına alması, hatta yok etmesi…
Güçlü bir ülkenin başka bir ülkeyi sömürmesi, işgal etmesi ve kendi çıkarları uğruna halkların yaşamını değiştirmesi…
Sanki insanlık, yazılı olmayan bir kuralla yüzyıllardır aynı sistemi yeniden kuruyor: Güçlü olan kazanıyor, güçsüz olan bedel ödüyor.
Ancak benim bu değerlendirmemden Diamond'ın anlatısının yalnızca güç mücadelelerinden ibaret olduğu düşünülmesin. Çünkü bazen toplumlar dışarıdan gelen bir güç nedeniyle değil; kendi yanlış kararları, çevresel tahribatları ve değişen koşullara uyum sağlayamamaları nedeniyle de çöküş yaşayabiliyorlar.
Bir medeniyetin çöküşünün yalnızca sahip olduklarını tüketmekle değil, yaklaşan tehlikeyi görebildiği hâlde davranışlarını değiştirememesiyle de ilgili olduğunu düşünüyorum.
Zaten Diamond, bu eserinde medeniyetlerin çöküşünü tek bir nedene bağlamamamız gerektiğini farklı örnekler ve tarihsel süreçler üzerinden oldukça güzel vurguluyor. Bölüm bölüm ilerlerken bu çok yönlü yaklaşımı görmek mümkün.
Evet, Diamond'ın eserini çok beğendim. Ancak bölümleri değerlendirirken bazı konuların tekrar edildiğini ve yer yer gereğinden fazla uzatıldığını düşündüm. Bir okur olarak naçizane fikrim, bazı bölümler daha kısa tutulabilirmiş.
Bununla birlikte eserin geneline baktığımda, medeniyetlerin neden yükseldiğini ve neden çöktüğünü sorgulatması açısından oldukça değerli bir okuma olduğunu düşünüyorum.
Bazı bölümlerde şaşırıyoruz, bazı bölümlerde ise geçmişte yaşananların bugünün dünyasında da karşılık bulduğunu fark ediyoruz. Belki de bu kitabın en kıymetli taraflarından biri, geçmişi okurken bugünü de sorgulamamızı sağlaması.
Ve buraya bir soru bırakıyorum:
Sizce; Diamond'ın anlattığı medeniyetlerin çöküşü, geçmişte kalmış tarihsel bir mesele mi, yoksa bugünün dünyasında da devam eden bir süreç mi?
Son olarak Jared Diamond'dan bir cümle bırakıyorum:
"Geçmiş bize başarılı olabilmek için dersler çıkarabileceğimiz zengin bir veri tabanı sunuyor."
Yazarımızın hayatına bu paylaşımımda ayrıca değinmiyorum. Çünkü üçlemenin bir önceki eseri olan Tüfek, Mikrop ve Çelik değerlendirmemde kendisinden bahsetmiştim. Merak eden okurdaşlarımı önceki yazıma davet ediyorum.
Bu değerli eseri, şahane üçlemeyi ve Jared Diamond'ın etkileyici anlatımını okumak isteyen bütün okurdaşlarıma gönülden tavsiye ediyorum.
***



















