İLBER ORTAYLI
İlber Ortaylı, hem akademik birikimiyle hem de kendine has üslubuyla Türkiye’nin yaşayan en önemli hafızalarından biriydi. Onun anılarını ve hayat tecrübelerini paylaştığı eserlerinden (özellikle Zaman Kaybolmaz ve Bir Ömür Nasıl Yaşanır gibi kitaplarından) süzülen "bir demet" kesit sunuyorum:
- İlber Ortaylı, Kırım Tatarı bir ailenin çocuğu olarak Bregenz, Avusturya’da bir göçmen kampında doğdu. Annesi Şefika Hanım ve babası Kemal Bey, Rus dili ve edebiyatı ile tarihine hakim entelektüellerdi. Ortaylı, evde Rusça, Almanca ve Türkçe’nin bir arada konuşulduğu, haritaların ve kitapların baş köşede olduğu bir ortamda büyüdü. Bu çok dillilik, onun ilerideki devasa külliyatının temelini attı.
- Ankara’nın entelektüel ikliminde yetişen Ortaylı, efsanevi Ankara Atatürk Lisesi mezunudur. Anılarında, o dönemdeki hocaların kalitesinden ve disiplininden sıkça bahseder. Ardından Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne (Mülkiye) girer. Buradaki hocaları Şerif Mardin, Mümtaz Soysal ve Halil İnalcık gibi isimlerle olan anıları, onun tarihçilik vizyonunu şekillendiren en önemli duraklardır.
- İlber Hoca’nın hayatındaki en kritik dönemeçlerden biri, “Hocaların Hocası” olarak anılan Halil İnalcık’ın öğrencisi olmasıdır. İnalcık’ın titizliğini ve belgeye dayalı tarihçiliğini kendine rehber edinmiştir. Bir anısında, İnalcık’ın arşivdeki çalışma azmini gördüğünde, gerçek tarihçiliğin "masa başında değil, tozlu raflar arasında" olduğunu anladığını belirtir.
- Ortaylı için gezmek, bir turist faaliyeti değil, bir ibadettir. Anılarında, cebinde az bir parayla Avrupa’yı trenle nasıl gezdiğini, müzelerde nasıl sabahladığını anlatır. Ona göre: "Gezmek için zengin olmayı beklemeyin; gençken gidin, aç kalın ama o binaları, o tabloları görün." demiştir.
- Kendisinin 10'dan fazla dil bildiği söylenir. Anılarında dil öğrenmenin bir zeka göstergesi değil, bir disiplin meselesi olduğunu vurgular. Özellikle Osmanlı Türkçesi ve Farsça konusundaki hassasiyeti, tarihin ana kaynağından okunması gerektiğine olan inancından gelir.
İlber Ortaylı'dan Hayat Dersleri (Kısa Notlar)
“Kendi başınıza kalmayı, yalnız başınıza bir kafede oturup kitap okumayı öğrenin. Yalnızlıktan korkan, derinleşemez.”
“Rahat döşekte tarih yazılmaz, hayat da yaşanmaz. Zorluk görmeyen nesiller, dünyayı anlayamaz.”
“Belgesiz konuşan cahildir, yarı cahil ise daha tehlikelidir.”
“Cesur olun. Kendinizi rahat hissettiğiniz alanın dışında pencereler açın. Farklı dünyalarla ancak böyle tanışırsınız. Ben hep yerimde dursaydım, dünyamı değiştirecek insanları aramasaydım, bugün tanıdığınız ben olmazdım. Bir insanın bittiği an, miskinliğe esir olduğu andır. İnsan, konforundan vazgeçmeyi göze almalıdır. Kendi dünyasını yerinden kendisi oynatmalıdır.”
“İlla aynı hayat görüşünü paylaştığınız insanlarla dost olacaksınız diye bir kural yoktur. Ben her dostumun hayat görüşünü paylaşmam ama görüşlerinden faydalanırım. Dostlarım Yaşar ve Tilda Kemal'in hayat görüşünü de yüzde yüz kabul ediyor değildim. Böyle insanları bulmak zordur. Bulunca eğitim görmüş olursun.”
“Çocuğunuzu, sadece kendisi olduğu, çocuğunuz olduğu için sevin. Bizdeki büyük yanılgılardan biri, insanlarımızın kendi başaramadıkları şeyleri çocuklarından beklemesidir. Bunu yapmayın, çocuklarınıza kendi yükünüzü yüklemeyin.”
İlber Ortaylı, bu coğrafyada tarihin en güçlü anlatıcılarından biri olarak hafızalarda yaşamaya devam edecektir.
Ruhu şad olsun.
***
