TÜFEK MİKROP VE ÇELİK
UYGARLIKLARIN KADERİNİ COĞRAFYA MI BELİRLER
İnsanlık tarihini anlamak, biraz da insanın doğayla, coğrafyayla ve kendi varoluşuyla kurduğu ilişkiyi anlamaktan geçiyor. Jared Diamond’ın Tüfek, Mikrop ve Çelik adlı eseri; bizleri farklı coğrafyalarda gezdirirken tarımın, üretimin, toplumların ve uygarlıkların nasıl şekillendiğine dair önemli bir tarihsel yolculuğa çıkarıyor.
Jared Diamond, insanlık tarihindeki eşitsizliklerin nedenlerini, insanların biyolojik veya zihinsel üstünlüklerinde değil, büyük ölçüde coğrafyanın sunduğu farklı imkânlarda arıyor. Tarıma elverişli bitkiler, evcilleştirilebilir hayvanlar, coğrafi yayılım olanakları ve hastalıklara karşı zamanla gelişen bağışıklık, toplumların tarihsel gelişiminde farklı sonuçlar doğurmuş.
Burada kendime şu soruyu soruyorum:
Eğer coğrafya toplumların tarihsel gelişiminde bu kadar etkiliyse insan, kendi coğrafyasının ve tarihsel koşullarının belirlediği sınırları aşabilir mi?
Bana göre coğrafya güçlü başlangıç koşulları oluşturur ancak insanın iradesini ve eyleme gücünü bütünüyle ortadan kaldırmaz. Çünkü tarih yalnızca doğanın sunduğu imkânların değil, insanın bu imkânlar karşısında aldığı kararların, geliştirdiği kurumların, kültürel tercihlerinin ve toplumsal örgütlenmesinin de bir sonucudur.
Eser, bizleri Avrasya’dan Amerika’ya, Afrika’dan, Mezopotamya’ya uzanan geniş bir coğrafyada toplumların gelişim süreçlerine götürüyor. Tarımın ortaya çıkışı, hayvanların evcilleştirilmesi, üretim araçlarının gelişimi, inanç sistemleri, devletlerin kuruluşu, mikropların yayılımı, yazının icadı ve teknolojik ilerlemeler tarihsel bir bütünlük içerisinde ele alınıyor.
Yazarın toplumlar arasındaki farklılıkları, biyolojik bir üstünlük meselesine indirgemeden açıklamaya çalışması benim için ayrıca önemli. Çünkü bir toplumun tarihsel olarak güçlü olması, başka bir toplumdan daha üstün olduğu anlamına gelmez. Tarihsel başarı ile insani değer aynı şey değildir.
Eserde karşılaştığım ve üzerinde özellikle durduğum sorulardan biri şuydu:
Neden bazı toplumlar zenginken bazı toplumlar fakir kaldı?
Bu soruyu okurken bir başka mesele de zihnimi meşgul etti: Bazı toplumlar sahip oldukları doğal, ekonomik ve kültürel imkânların farkına vardıkları hâlde neden bunları yeterince değerlendiremiyor? Kaynaklara sahip olmak, gerçekten gelişmiş olmak anlamına geliyor mu?
Özellikle Afrika üzerine düşündüğümde bu soru benim için daha da anlam kazanıyor. Afrika, doğal kaynakları, genç nüfusu, kültürel çeşitliliği ve tarihsel birikimiyle büyük bir potansiyel taşıyor. Ancak doğal zenginliklerin varlığı tek başına toplumsal refahı ve ekonomik kalkınmayı beraberinde getirmiyor. Bu kaynakların nasıl yönetildiği, eğitim, üretim kapasitesi, kurumların niteliği ve toplumların ortak hedefler oluşturabilmesi de belirleyici oluyor.
Belki de burada asıl sorgulamamız gereken şey, toplumların neye sahip olduklarından çok, sahip olduklarını nasıl anlamlandırdıkları ve nasıl değerlendirdikleridir.
Bu düşünceler üzerinde ilerlerken aklıma üç kavram geliyor:
Bireysel farkındalık: Kişinin kendisini, sahip olduğu imkânları ve sorumluluklarını tanıması.
Ortak bilinç: Bireysel farkındalıkların ortak bir anlayış ve amaç etrafında buluşması.
Kolektif eylem: Bu ortak anlayışın toplumsal bir iradeye ve somut davranışlara dönüşmesi.
Bence toplumsal gelişimin sağlanabilmesi için bu üç kavramın birbirini tamamlaması gerekiyor. Çünkü bir insanın bir sorunun farkında olmasıyla toplumun o sorunu çözmek için harekete geçmesi aynı şey değil.
Bazen herkes sorunun farkındadır ama kimse sorumluluk almak istemez. Bazen ortak bir düşünce vardır fakat onu hayata geçirecek güven, kurumsal yapı ve organizasyon eksiktir. Dolayısıyla toplumsal değişim yalnızca farkındalıkla değil, bu farkındalığın ortak bir iradeye dönüşmesiyle mümkün olabilir.
Eserde toplumların sahip oldukları coğrafi ve doğal imkânlara tanıklık ederken insanın bu imkânları değerlendirme biçimi üzerine de düşünmeden edemiyorum.
Ve zihnimde yeni bir soru beliriyor:
İnsanlar kendi iradelerinin farkına vardıkları hâlde neden ortak bir irade oluşturmakta zorlanırlar?
Çıkar çatışmaları mı, güvensizlik mi, yerleşik alışkanlıklar mı, kurumsal yetersizlikler mi, yoksa değişimin beraberinde getireceği sorumluluklardan kaçınmak mı?
Bence bu sorular, eserin tarihsel anlatısının ötesine geçerek bugünün toplumlarını da anlamamıza yardımcı oluyor.
Çünkü coğrafya bize nerede başladığımızı anlatabilir fakat nereye ulaşacağımızı tek başına söyleyemez. Aynı doğal imkânlara sahip toplumların farklı tarihsel sonuçlara ulaşabilmesi, insanın tercihlerini, kurumlarını ve ortak hareket etme kabiliyetini de dikkate almamız gerektiğini gösteriyor.
Belki de uygarlıkların gerçek hikâyesi, yalnızca sahip oldukları kaynaklarda değil, bu kaynakları nasıl bir medeniyet anlayışına dönüştürdüklerinde saklıdır.
Yazara da değinmeden geçmek istemiyorum.
Jared Mason Diamond, Amerikalı bilim insanı ve yazardır. Fizyoloji alanında eğitim almış; antropoloji, ekoloji, coğrafya ve biyoloji gibi farklı disiplinlerde çalışmalar yürütmüştür. Bu disiplinler arası birikimini eserinde görmek mümkün. Tüfek, Mikrop ve Çelik ile 1998 yılında Pulitzer Ödülü’nü kazanmıştır. Bilimsel birikimini tarihsel gözlemleriyle birleştirerek insanlık tarihine farklı bir perspektiften bakmamızı sağlamıştır.
Diamond’ın toplumların gelişimi, çöküşü ve krizlerle başa çıkma süreçlerini ele alan diğer iki eseri de bu düşünsel yolculuğu tamamlıyor:
* Tüfek, Mikrop ve Çelik (1997)
* Çöküş: Toplumlar Nasıl Başarısız Olur ya da Başarılı Olur? (2005)
* Yükseliş: Uluslar Krizlerle Nasıl Başa Çıkar? (2019)
Bu eserleri okumak benim için yalnızca tarihsel süreçleri takip etmek değil, farklı toplumların gelişim koşullarını anlamak ve bugünün dünyasına yeni sorular yöneltmek açısından da oldukça keyifliydi.
Sonuç olarak Tüfek, Mikrop ve Çelik, yalnızca insanlık tarihine ışık tutan bir eser değil; aynı zamanda bugünün dünyasını, toplumların gelişim dinamiklerini ve insanın kendi geleceği üzerindeki etkisini sorgulamamızı sağlayan önemli bir çalışma.
Kitabı bitirdiğimde zihnimde kalan en önemli soru ise şu oldu:
Uygarlıkların kaderini coğrafya mı belirler, yoksa insanın kendisine sunulan imkânları ortak bir akla, bilince ve iradeye dönüştürebilme yeteneği mi?
Benim düşüncem şu: Coğrafya başlangıç koşullarını oluşturur, tarih bize geçmişin tecrübelerini aktarır ancak geleceğin nasıl şekilleneceği konusunda insanın aklına, iradesine ve ortak hareket etme becerisine de önemli bir sorumluluk düşer.
Tarihsel süreçleri anlamak, toplumsal gelişim üzerine düşünmek ve okuduğu eserin ardından yeni sorularla baş başa kalmak isteyen herkese gönül rahatlığıyla tavsiye ederim.
***
Editör: Seher Uslu
