-Yaşam, Mana ve Ölüm Üzerine-
Biz olmadan başlamıştı hikâye. Bir bedene, bir zamana, bir dile düşerek katıldık ona; seçmedik. Kapı kendiliğinden açıldı ve yürümeye başladık; çoğu zaman yürüdüğümüzün, hatta bir yolun içinde olduğumuzun bile farkına varmadan.
İçinde bulunduğumuz gerçeklik, bir fanus gibidir. İçeriden bakıldığında görünmez, sınırları dünyanın kendisi sanılır. Duvarlarını zamanla edindiğimiz tecrübeler, kayıplar ve sorduğumuz sorular aracılığıyla fark ederiz. Farkındalık, insanı yalnızca bilince çıkarıp özgürleştirmez; aynı zamanda kendi sınırlarıyla da yüzleştirir. Bu yüzleşmede iki ihtimal belirir: Ya sıkışırız ya da berraklaşırız. Hangisine dönüşeceği, elimizde ne tuttuğumuza bağlıdır: Bir sevgi, bir uğraş, bir inanç, bir söz… Bizi yaşama bağlayan her neyse.
Ama fanusun asıl özelliği, bizi yalnızca sınırlaması değil; ötesinde ne olduğunu hiçbir zaman bütünüyle bilemeyecek olmamızdır. Bildiğimiz tek şey, bu yolun sonunda ölüm olduğu. Ölümü hesaba katarak geriye dönüp bakıldığında, yaşanmış olan her şeyin anlamını yitirdiği düşünülebilir. Fakat bu, ölümün nasıl yorumlandığına bağlıdır. Bir yoruma göre ölüm, yaşanmış her şeyi sıfırla çarpan bir işlemdir; geriye hiçbir şey kalmaz, yolun kendisi de anlamsızlaşır. Öteki yoruma göre yol, vardığı yerden bağımsız bir değer taşır. Bir müzik parçası sustuğunda geriye ses kalmaz, ama çalınmış olması silinmez. Ölüm de böyledir; yaşanmış olanı ortadan kaldırmaz, yalnızca yeni yaşantıların önünü kapatır. Geçici olmak, hiç var olmamış olmak demek değildir.
Yine de insan yalnızca yaşamakla yetinmez; yaşadığının ne ifade ettiğini sorduğu yerde anlam arayışı başlar. Yürümeye başlayınca amaçlar kendiliğinden doğar: Karnını doyurmak, barınmak, sevmek, üretmek ve bir iz bırakmak. Amaç insana nereye yöneldiğini gösterir; mana ise yöneldiği şeyle kurduğu ilişkide belirir. Aynı işi biri yalnızca geçinmek için yapar, öteki hayatına mana kattığı için sürdürür; eylem aynıdır, ona yüklenen mana farklıdır. Mana zihinde kurulur ama bu onu daha az gerçek yapmaz; sevgi de zihinsel bir deneyimdir, kimse gerçekliğini bu yüzden sorgulamaz. İnsan yaşadığı için anlam arar; öleceğini bildiği için bu arayış derinleşir. Ölüm, arayışı başlatan tek neden değildir ama ona bir sınır, ağırlık ve aciliyet kazandırır.
Peki bu mana, bir gün hiçliğe varacağını bilen insanı nasıl ayakta tutar?
Hiçliğin, yani fanusun son sınırının karşısında iki tutum öne çıkar. Sisifos kayayı tepeye çıkarır, kaya her seferinde aşağı yuvarlanır. Camus’nun yorumunda mesele kayanın tepede kalıp kalmaması değil, Sisifos’un yazgısıyla kurduğu ilişkidir. Bilinci, anlamsız görünen döngünün içinde bir özgürlük alanı açar; mutluluğu, kayanın bir gün tepede kalacağına inanmasında değil, hiç kalmayacağını bilerek yürümeyi sürdürmesindedir. Tasavvufun fenâsı ise hiçliğe başka bir pencereden bakar: Benliğin mutlaklığından vazgeçip daha büyük bir bütünlükte erimek. Fenâ, yokluk değil; bekâya açılan kapıdır. Biri kendi varlığını sahiplenerek öteki benliği bırakarak mana kurar. İkisi de hiçliği yalnızca bir son olarak görmez ama bu, aralarındaki derin felsefi ve inançsal ayrımı ortadan kaldırmaz.
Hangi tutuma yaslanırsak yaslanalım, yürümek bize kalıyor; mesele nasıl yürüdüğümüzdür. Yürüyüşün tadını çıkarmak, yalnızca güzeli yaşamak ya da her an mutlu olmak değildir; hayatı bütün çelişkileriyle kabul etmek ve gerçekten yaşamaktır. Acısı da tatlısı da fanusun parçasıdır; kayanın ağırlığı da onu taşırken duyulan yorgunluk da yolun gerçekliğine dahildir. Öyleyse yaşamak, fanusun duvarlarını kırmak değil; sınırlarının farkına vararak o sınırlar içinde nasıl bir hayat kurabileceğimizi anlamaktır. Her sınır bir tutsaklık olmadığı gibi, her özgürlük de dışarı çıkmakla başlamaz.
Fanusa bir seçimle girmedik; yolun süresini de biz belirlemiyoruz. Ama bu yolda nasıl bir tutum alacağımız, neye değer vereceğimiz, neyi sevip neyi anlamlı bulacağımız konusunda bir ölçüde söz sahibiyiz. Elimizde bir kesinlik değil, bir tutum var: Sonunda ölüm olduğunu bilmek, yürümekten vazgeçmekten çok, yürüyüşün değerini daha derinden kavramamıza ve her adımda yaşamın hakkını vermemize vesile olmalıdır.
***
Editör: Deniz İmre
