GÜZ KOKUSU
Çocukluğumdan kalan, beynime iz bırakmış kokulardan biridir güz kokusu… Onun için midir bilmem, başka yerlere uzunca gitsem o günlerde yaşamım gereği köyümde bulunmasam da bülbülün güle hasreti misali bir hasret, bir özlem çöker içime; özlenesi gelir çocukluğumdan kalan o kokular da o an orada olmak isterim.
Yazdan kalan sıcak günlerin yangınını söndürürcesine yağan yağmurun ardından yayladan köye göç başlamadan önce kışlıkların hazırlanması başlamıştır. Her evin önünde bir duman belirir, yazdan kalan çer çöpü yakmak için. Harlayan ateşle alevler dilini çıkarmış bir canavara dönüşür. Bembeyaz duman sanki özgürlüğünü yaşarcasına yukarılara çıkarken rüzgarın ara sıra üflemesiyle bir sağa bir sola kıvrılarak dans edercesine süzülür. Duman gökyüzünde uçan arı kuşlarını yalayıp geçerken onları görünmez yapar. “Vırık vırık” ötüşleriyle tempo tutturmuşlar, adeta özgürlüğün tadını çıkarıyorlar. Yeryüzüne selam yolluyorlar; güz geliyor, haberiniz olsun diyorlar belki. Bu arada üzümler toplanmış, evlerin önündeki kuyu havuzlarının içinde ezilip şıra olurken toprağa kazılan ocağın üstüne konan kazanlarda kaynatılan pekmezin, tarhananın, bulgurun altında yanan ateşle her işin uğraşın kokusu birbirine karışır. Buna bir de kurutulup balya yapılmak için tavlanan tütünün acı keskin kokusu ve en sonunda yazın alınıp beslenen büyükbaş veya küçükbaş hayvanların etinin kış hazırlığı için kesilip kavrulmasıyla çıkan kavurma kokusu yayla irimine (dar yol) yayılır. Sonra burnundan içeri girer, tüm vücuduna dolanır, beynine saplanır, ömrün boyunca çıkmaz hafızana kazınan o kokular. Özlemini artırır hafızana sinmiş güz kokusu. Orada olmak istersin; çocukluğunda yaşadıklarını düşlersin; geçmiş hep gözün önünden resim kareleri gibi geçerken bir an dalıverirsin; köyünün sokağından içeri çocukça düşlerine doğru adımlarsın.
Yerkesik; Muğla'ya yakın, kendini Asarlık Dağı’na yaslamış, kırmızı kiremitli evleriyle her esnafın bulunduğu küçük bir kasabaydı çocukluğumda. Hafızama kazınan en belirgin üç yolun kavuştuğu çarşı meydanı çok güzeldi; dairemsi şekilde dizilmiş eskilerden kalan tarihi Kabasakal Camisi, kahvehaneler ve semerci dükkanı, berber dükkanı, Gır Mıstık dayının bakkal dükkanı, burada en meşhur kahve Amcanın Kahvehanesi… Cuma günü çarşı meydanına kurulan pazarda köylerden gelenlerle yerli halk pazar açar, her türlü sebze ve meyvesini satmaya çalışır, öyle kalabalık olurdu ki yoksa bana mı öyle gelirdi, bilmiyorum.
Yedi yaşına yeni girecektim. O yıl ilkokula başlıyacaktım. Yazın ne çabuk geçmişti. Başaklar sararırken dedemle dağda inekleri otlatıyorduk. Dedemin güzün ilk yağmurlarda kara sabanla ektiği buğdaylar kıraç tarlada yazın kızgın güneşine dayanamamış, sapsarı olmuşlardı. Dedem bir karakılçıklı başağı koparıp avucunun içinde ezdikten sonra bir, iki diye saymaya başlamıştı. Otuz iki sapsarı tane avucunun içindeydi. “Bu sene başağın verimi güzel, hayırlısıyla kurda kuşa yem etmeden bir dövelim. Bu yıl güz erken gelecek. Yağmur yaş olmadan harmanı dövüp buğdayı ambara koymalıyız.” dedi.
Sararmış altın sarısı başakların rüzgârda sallanışına bakarak bir şeyler mırıldanıyordu. Bana mı diyor yoksa kendi kendine mi konuşuyordu, bilemedim. Güzün erken gelişini nereden biliyordu? Karınca yuvalarının ağzının etrafındaki toprak yığınının şekilerine göre yorumluyordu. Bunu çocukken Drahya’dan (Söğüt köyünden) Rodos’a kayıkla giderken kaptanın öğrettiğini, kaptanın zamanın çoğunu denizde geçirdiği için hava koşullarını iyi bildiğini söylemişti. Bizi yakmaya inat edercesine tepemizde dikilen güneşe bir elini siper ederek baktı.
“Ooo! Çoktan öğlen olmuş. Koş sığırlarımızı çevir getir eve gidelim.”
Dedemin demesiyle hiç gölgesi kalmamış çalının dibinden kalkıp sığırların yanına gitmem çok uzun sürmedi. Sığırların otladığı taşların arasına vardığımda gördüm ki çalının içinde kafasını yukarı kaldırmış alacalı engerek ineğin memesindeki süt kokusuna doğru kızgın taşların üzerinde adeta kayıyordu. Sarıkız’ın gözleri yuvalarından fırlamış, kendini savunmaya çalışıyordu. Elime yerden taş alırken heyecanım artmış, vücudum bir anda boncuk boncuk terle sırılsıklam olmuştu. Taşı çekinerek ve korkuyla yılana doğru savurunca yılan yıkılıp başını yere doğru eğiverdi. Oracıkta can vermişti. Acıma hissi kapladı heyecandan kuş gibi çırpınan kalbimi. Kuyruğundan tutup sürüyerek dedeme koştum.
“Dede bak yılan öldürdüm!” derken heyecanım biraz yatışmıştı. Dedem hayretler içinde “Nasıl öldürdün boyundan büyük yılanı? Korkmadın mı?” diye söylenirken sığırlar yanımıza toplaşmışlardı. Ev yolunda kızgın sıcakta hepsi dizi halinde biz arkalarında eve vardığımızda dedem “Bir iki güne orağa gireriz.” diye müjdeyi veriyordu babaanneme. Tütün kırma telaşı biraz geri bırakmıştı orak işini. Aceleyle ekinler biçilip de harmana eşekle çekilirken “Hava bozmadan ambara koysak buğdayı.” diyordu dedem; belli ki acelesi vardı. Harmana serilen buğdayları yazın kavurucu sıcağında üç sığır, bir eşek çatma koşarak ekin saplarının ezilmesi buğday tanelerinin başaktan ayrılması için saatlerce dönerlerken ‘’Huoooh! Hadi kızlarım, kışın samanı hep siz yiyeceksiniz. Yoruldunuz biliyorum.” diye bağırıyordu.
Oraklar biçilmiş, harman dövülmüş, buğday ambara konulmuştu; yalnızca tütünün uç yapraklarını kırma işi kalmıştı. Babaannem küçük damlı evlerinin avlusunda yere çuval sermiş, keletiri devirmiş içindeki tütün yapraklarını iğneye tek tek diziyordu. Dedemse kırık bir aynayı taş duvara yaslamış T şeklindeki tıraş makinesiyle kırlaşmış sakallarını kesmeye çalışıyordu; elindeki jiletli tıraş makinesini yüzünden ayırdı bana dönerek “Dilkili dağın davşanı! Seni pazara götüreyim.” dedi. Babaannem bağdaş kurmuştu; tütünün acı akması eline kapkara yapışmış, yaprakları koltuk altına sıkıştırdığı iğneye dizerken “Çocuğu çarşıya alıştırma, çarşıdan gelirken pevlike unu getir de nokna (lokma) yapayım.” dedi. Bakkaldan alınan o una neden pevlike unu diyorlar, diye yıllarca düşünmüştüm meğerse “fabrika unu” demek isterlermiş.
Dedem tıraşını bitirdi, elini yüzünü yıkadıktan sonra kırık aynaya bakarak yukarı doğru kalkmış kaşlarını düzeltirken yüzü sanki aynaya sığmıyor gibiydi. Yüzünü bir sağa bir sola çevirip yüzünde son düzeltmeleri yaptıktan sonra elimden tuttu “Yürü hadi davşan!” dedi, çıktık. Ağustosun sonlarında güneş tepemizde sanki harlıyor, taşlık yoldan aşağıya inerken küçük taşlar ayağımın altında yuvarlanıp sivri ucu tokalı naylon babıcımın (ayakkabı) altından ayağıma battıkça acıtıyordu. Bu sıcakta yürümek fırına sürülen hamur misali… Yanaklarım al al yanarken işkenceydi sanki. Çarşı yoluna girdiğimizde yol taş döşeme olduğundan rahat yürüyordum artık. Yol boyu sağlı sollu dükkânlar, dükkânların damlarına tel çekilmiş, çardak yapılmış asma çardağı da arastayı (sıralı dükkânların olduğu yer) tamamen kaplamıştı. Güneş aralardan ışığını salmak için inat etse de çardağın gölgesi yolu ve dükkanları serinletiyordu. Çok güzeldi o yol, gençliğimde yıktılar da koskoca alana çevirdiler ama yazık ettiler. Kimler yoktu ki o sokakta… Komşumuz yağcılarından Enver dayının yağ sattığı dükkan, kardeşi Nurettin dayının terzi dükkanı, Halit dayının gazete kırtasiye ve bakkaliye dükkânı, Ferit dayının tekel maddeleri sattığı dükkân, Süleyman dayının su motoru dikiş makinesi sattığı dükkân, Topal Memduh dayının bakkal dükkânı ve bir de çok ilgimi çeken Tenekeci Omar dayının üç ayaklı fotoğraf makinesi… Resmi iş için istenen fotoğraf için kişi güneşe karşı tahta iskemleye oturur, yeni giydiği mintanının yakasını düzeltir,
şapkasını çıkarır, dizlerinin üstüne koyar. Bıyıklarını ve saçını eliyle düzeltir, kafasını kaldırır, gözlerini üç ayaklı makinenin objektifine sanki bir şey üzerine atlayacakmış dikkatiyle oraya odaklanır. Omar dayı da dört köşe tahta kutunun arkasından sarkan bezden kafasını içeriye sokar, objektifin üzerindeki kapağı kısa süreliğine kaldırır, kapatır. Karşıdaki kişi toplanıp şapkasını giyinceye kadar Omar dayı makinenin yanından çıkardığı kapkara kâğıdı kovanın içindeki suyun içinde sallar. Fotoğrafını çektiği kişinin silüeti belirmeye başlar. Öyle dalmışım ki sanki fotoğrafı ben çekiyorum. Dedemin “Yürü gari, ağız açma!” demesiyle meydandaki kalabalık arasından Dondurmam gaymaaak!” diye ünleyen sesin geldiği yöne doğru yürüdük. Amca’nın Kahvesi’nin önündeki gavak (çınar) ağacının gölgesinde dondurmacı adam elinde uzun bir metal çubuk habire dışı ahşap kaplı uzun bakır kapların içinde limonlu, sade, salepli dondurmaları dövüyor, kazanları çeviriyor, arada bir de “Dondurmam gaymaak!” diye bağırarak müşteri çekmeye çalışıyordu. Dedem gene “Davşan, dondurma mı yiyecen yoksa şifa gazozu mu içcen?” diye seslendi. Bense hiç dondurma yemediğim için merak etsem de hemen “Şifa gazozu!” dedim. Amca’nın Kahvesi’nde çınarın gölgesine tahta iskemleye oturduk. Ayaklarım sandalyeden yere değmediğinden devamlı sallıyordum. Kalabalık pazardaki meyve sebzelerden alıp kıl heybelere doldururken kimileri telaşlı sanki bir yere yetişecekmiş gibi acele ediyorlardı.
Bu telaş cuma namazına geç kalmamak içindi. Dedem kahveciye seslendi “Amca çocuğa şifa gazozu, bana da bir çay!”
Kahveci amca karşıdan elindeki tepsisiyle içeri giderken döndü başını sallayıp tamam işareti yaptı. Ben gazozu içerken başparmağımla şişenin ağzını kapatıp sallar, çıkan kabarcıkları dudağımın arasına alır yutmaya çalışırdım. Bu bana gazoz içmenin keyfini verirdi sanki. Cumadan dağılan halk birer ikişer gelmeye başlamışlardı. Dedem “Gır Mıstık'tan pevlike ununu almayı unutmayalım.” diye söylendi, ben de gözlerinin içine masumca bakıp onay verirken sokak arasından boğaların böğürtüsü geliyordu. Yukarı mahalleden Terzi Alaattin'in dükkanının o taraftan geliyordu, Terzi Alaattin de renkli kişiydi, dükkanına girince terzilik diploması hemen göze çarpardı. Diplomayı İstanbul Olgunlaşma Enstitüsü’nden aldığından kocaman cam çerçeve içinde duvara asılı dururdu. Dışarıda yatılı veya üniversite okuyan ve Muğla'da okuyan gençler hep orada toplanır, hoş sohbetler ederlerdi. Gençlerden biri kitap okur, öbürleri dinler yorum yaparlardı. Bir okulun sınıfı havası gibi bir ortamda tartışırlar, şakalaşırlardı. Alaattin dayı kumaşa nakış işliyor gibi parmağına geçirdiği dikiş yüksüğüyle iğneyi arkasından ittirerek ipliği kumaşın üzerinde adeta dans ettirirken gençlere laf yetiştirmeyi de ihmal etmezdi. Boğalar oradan aşağıya gelirken iple iki yakasından karşılıklı çekilen boğaların böğürtüsüne arada çazgırın bağırtısı karışıyordu. Merakla beklerken boğalar meydana sırasıyla giriyorlardı cazgır “Eylül ayınııın!! Yirmisindeee!! Alabaş yerinde beldemize gelecek içme suyu yararına boğa güreşi vardıııır, halkımıza duyruluuuur!” diye bağırarak çarşı meydanındaki kalabalığın içinden mal pazarına doğru ilerlerken dedem bana sordu “Gidelim mi güreşe?”Ben olur der gibi başımı salladım. Boğaların nasıl güreştiğini ve hangi boğanın kazanacağını vs düşünerek eylülün yirmisini sabırla bekliyordum. Bağ bozumu başlamış, yapraklar sararmaya yüz tutmuş, kışlık hazırlığı için bir telaştır başlamıştı insanlarda. Kısalan günle güneşin feri azar azar gitmektedir; geç kalınırsa kışlıkları kurutmak zor olur. Sonra ne yenir kışta kıyamette? İşte ondandır insanların telaşı, ondandır irim aralarında dolaşan güz kokusu… Bu arada boğa güreşinden bir hafta önce okulun açılma vakti gelmiştir bile…
Bizim ilkokul iki katlı heybetli bir bina; ikinci katında çatının tavanına asılı kocaman bir zil… Okul hademesi uzun boylu Tahsin dayı sınıfın penceresini açarak zilin ipinden tutup da sallayınca dan dan çınlayan zil sesini bütün Yerkesik halkı duyar. Bunu sabah ve öğle arası tatilinden sonra günde iki defa çalar ki evlerinden çocuklar kelebek misali okula sınıflara uçarak koşsunlar. Sınıfa girince taban tahtalarına dezenfekte için sürülmüş mazotun kokusu güz kokusuna karışır da öylece hafızanıza yerleşir. Bir daha da çıkmaz. Bir hafta geçti bile. Zaman ne çabuk geçiyor. Alabaş yeri mahşeri kalabalık; köylerden gelen insanlar, boğalar, seyyar satıcılar hepsi burada toplanmış. Bu kadar kalabalığı ilk defa görüyorum; davullar, zurnalar zeybek havaları çalıyorlar. Zurnaların sesi adeta yeri göğü yırtıyor. Güreş alanına efelik ruhunu üflüyorlar, alanı coşturuyorlar. Davul zurnanın önünde efe edasında güneşle parıl parıl ışılayan körüklü çizmelerinin burunlarını yere vurarak gerile gerile coşku içinde oynayanların yanında, güreş boğalarının da oynayanlardan farkı yok gibiydi. Müziğin ritmine uyarak ayaklarını kırmızı toprağa sürterek kaldırdıkları toz havaya kıpkırmızı savrulurken böğürtüleri meydanı inletiyordu. Bu, festival havasında geçen güreşin temelinde makinalı tarım yokken tarlaya ekim dikim kara sabanla yapıldığından boğalar çift zamanında tarlada harman zamanında harmanda köylünün yegane kolu, kanadı, gücü. Güz başlayınca işler yavaşlayıp boğalar güz çiftine kadar dinlenmeye çekilince köylüler boğaları güreştirip festival tadında benim gücüm bu dercesine eğlenirken köyün ortak faydasına olan işlere imece usulü maddi katkı sağlıyorlar. Dedemin elinden sımsıkı tutuyorum, görevliler dedemden bilet parası alınca mahşeri kalabalığa karışıyoruz. Boğaların güreşeceği arenaya doğru giderken kalabalığın arasında dedem tanıdıklarına selam verip kısa yollu hal hatır sorduktan sonra kalabalığa biraz daha karışırken bazılarının giysileri dikkatimi çekiyordu. Kafasında kasketiyle pantolonlarının ceplerinin içine çokça şeyler koymuş gibi yana doğru şişiyor, ayaklarına doğru incelen paçaları güneşle ışıl ışıl parlayan körüklü çizmelerinin içine giriyor, ellerinde tesbihleriyle farklı görünüyorlardı. Belli ki varlıklı oldukları giyim kuşamlarından belliydi. Küçücük elim dedemin kocaman elinin içinde mengene misali sıkılı halde sağa sola merakla bakarak yürürken macuncu dayı gözüme ilişiyor. Üç ayaklı sehpanın üstünde kırmızı, mavi, sarı, yeşil macun olan bölmeli tepsinin üstünde dönen oklu bir metal var. Yeni yetme gençler macun tepsisindeki renklere para basıp macunu bedava almaya çalışarak eğleniyorlar. Şifa dayı gazozları ağacın gölgesinde su dolu kovanın içine ıslamış “Şifa gazozları!” diye bağırarak satmaya çalışıyor. Nihayet cazgırın gürsesi “Adını okuduğum boğa sahipleri boğaları sahaya çekin, hay maşallah, boğalara müdahale etmeyin; boğalar hepimizin boğası!” diye gür sesiyle bağırdı. Boğalar ayaklarıyla toprağı eşip böğürdükçe heyecanla hop oturup hop kalkan ahalinin arasından süzülen kıpkırmızı toz karşılarda yanan dumana karışıp güz kokusunu alıp savuruveriyor köyün üstüne doğru. Yaşımızın ilerlediğinden mi dünyanın düzeni mi kaçmış bilinmez; her şeyin tadı kaçmış gibi o çocukluğumdaki beynimin kıvrımlarında iz etmiş güz kokusunu alamıyorum oralarda. Her şey değişmiş, her şey doğalığını kaybetmiş. Bugünlerde köyüm bana yabancılaşmış, size de öyle geliyor mu? ***