YAPAY ZEKA VE ANLAM ARAYIŞIMIZ
Yapay zekâ hayatımıza önce işlerimizi kolaylaştıran bir araç olarak girdi. Bir şey sorduk, cevap verdi, aradığımız bilgiyi önümüze getirdi. Sonra farkına bile varmadan yalnızca yaptıklarımızın değil, düşünme biçimimizin de içine yerleşti.
Şimdi başka bir yerde duruyoruz.
Yapay zekâ üzerine konuşurken çoğu zaman onun hızından, öğrendiklerinden, yapabildiklerinden söz ediyoruz. Oysa insanı asıl düşündüren bunlardan biraz başka bir şey. Bir zamanlar yalnızca bize ait olduğunu sandığımız düşünme alanında, artık bize benzeyen bir ses var.
Düşünmek…
Bu sözcüğün içinde eskiden yalnızca insanı görürdük. Şimdi karşımızda; dilimize cevap veren, kurduğumuz cümleyi tamamlayan, unuttuğumuz bir bağlantıyı yeniden kuran bir sistem duruyor. Bazen mantığımızı izliyor, bazen cümlemizi bizden daha düzgün kuruyor. Hatta kimi zaman, söylemekte zorlandığımız bir şeyi bizim yerimize söyleyiveriyor.
İnsanı şaşırtan da biraz bu.
Çünkü mesele yalnızca makinelerin ne kadar bildiği değil. Onların bildikleri çoğaldıkça, bizim kendimiz hakkında bildiklerimizin ne olacağı.
Bir makine bir şiirin yapısını çözebilir. Bir düşüncenin izini sürebilir. Milyonlarca bilgi arasından bizim göremediğimiz bir bağlantıyı bulabilir. Bunların hepsi şaşırtıcı. Fakat bütün bu becerilerin ortasında başka bir soru, korku ve merakla sessizce yerini koruyor:
İnsan, bütün bu bilgilerin içinde ne arıyor?
Bilgi çoğalırken anlam neden hâlâ eksiliyor?
Burada eski bir ayrım yeniden önem kazanıyor: “bilgi” ile “bilgelik” arasındaki fark. Veriler işlenebilir, karşılaştırılabilir, sınıflandırılabilir. Olasılıklar hesaplanabilir. Bir insanın ne söylediği, ne zaman söylediği, hangi kelimeleri kullandığı bile kaydedilebilir. Fakat insanın neden bir şeyi önemsediği, hangi kaybın ardından sustuğu ve yıllar önce yaşanmış küçücük bir anının neden hâlâ içinde bir yere dokunduğu başka türlü bir bilgidir.
Çünkü anlam yalnızca bilmekten doğmaz. Yaşamakla, kaybetmekle, seçmekle, vazgeçmekle oluşur. Bazen de hiçbir karşılığı yokmuş gibi görünen bir şeyi, sırf içimizden öyle geldiği için değerli bulmakla.
Yapay zekânın önümüzde açtığı asıl ilginç alan belki de burada başlıyor. Bize benzeyen bir düşünme biçimiyle karşılaştıkça kendi zihnimize dışarıdan bakıyoruz. Bir cümleyi ona bırakıyor, karşılığında başka bir cümle alıyoruz. Sonra dönüp kendi cümlemize bakıyoruz. Sorduğumuz sorunun sınırlarını fark ediyoruz. Hatta bazen, o soruyu neden sorduğumuzu.
Bir bakıma Narkissos’un göle eğilmesine benziyor bu. Fakat gölün yüzeyinde yalnızca kendi yüzümüz yok artık. Bize benzeyen, bizim dilimizden konuşan, ama biz olmayan bir yansıma var.
O yansımaya bakıyoruz.
Kimi zaman hayranlıkla, kimi zaman kuşkuyla.
Belki de bizi asıl içine çeken, makinenin ne olduğu kadar, onda kendimizden ne gördüğümüz.
İnsan, kendi düşünme biçimini hiç bu kadar açık bir biçimde karşısında bulmuş muydu, bilmiyorum. Bir cümleyi bir makineye verdiğimizde yalnızca onun cevabını almıyoruz. Kendi cümlemizin ne olduğunu da yeniden görüyoruz. Bazen eksik bıraktığımız yeri, bazen gereksiz yere uzattığımız bir düşünceyi, bazen de aslında ne sormak istediğimizi fark ediyoruz.
Bu yüzden yapay zekâ, insanın yerine geçecek bir rakipten çok, insanın kendisine dönüp baktığı garip bir yüzey hâline gelebilir.
Önümüzdeki yıllarda insan ile makine arasındaki ilişkiyi yalnızca “Kim daha zeki?” sorusuyla açıklamak giderek zorlaşacak. Çünkü karşı karşıya gelen yalnızca iki farklı zekâ değil. İnsan, kendi zihnini dışarıdan görme imkânıyla karşılaşıyor.
Bunun bizi nereye götüreceğini bilmiyoruz. Belki anlam, bundan sonra yalnızca insanın kendi içinde kurduğu bir şey olmayacak; insanla makineler arasındaki ilişkide de yeni biçimler kazanacak. Belki de tam tersine, bilgi ve simülasyon çoğaldıkça insan kendi iç sesine daha fazla ihtiyaç duyacak.
Şimdiden kesin bir cevap vermek mümkün değil. Zaten mesele de cevapta değil.
Bazı sorular kolay eskimez.
İnsan neden yaşar? Neye inanır? Ne uğruna kaybetmeyi göze alır? Bir hayatı anlamlı kılan nedir?
Yapay zekâ bunların hiçbirini bizim için düşünmez ve sormaz. Bir kaybın ardından susamaz. Bir hatıranın ağırlığını yıllarca taşımaz. Birini özlemenin ne demek olduğunu, o özlem insanın içine yerleştiğinde hayatın geri kalanını nasıl değiştirdiğini yaşayarak bilemez.
Ama bütün bunları bize yeniden düşündürebilir.
Bu dönemin asıl önemi de burada. Makinelerin insan gibi düşünmeye başlamasında değil, insanın kendi düşüncesine yeniden dönüp bakmak zorunda kalmasında. Çünkü karşımızdaki dijital yüzeyde yalnızca makinelerin yükselen becerilerini görmüyoruz. Kendi alışkanlıklarımızı, kolayca vazgeçtiğimiz şeyleri, düşünmeden kabul ettiklerimizi ve hâlâ cevabını aradığımız soruları da görüyoruz.
Yıllar sonra bu döneme baktığımızda, yapay zekânın bize verdiği en önemli şeyin cevaplar olmadığını düşünebiliriz. Asıl armağan, uzun zamandır sormadığımız soruların yeniden kapımızı çalmasıdır:
Dijitalleşen bir dünyada hayatı yeniden nasıl anlamlandıracağız?
***